ZİHİNSEL ENGELLİ BİREYLER DESTEK EĞİTİM PROGRAMI


Eğitim, önceden belirlenmiş amaçlara göre insanların davranışlarında belli gelişmeler sağlamaya yarayan planlı etkinliklerdir. Ayrıca eğitim, bireylerin toplumun normlarını, standartlarını ve yaşama yollarını kazanmasında etkili olan tüm sosyal süreçlerdir. Bireyin yaşadığı toplum içinde değeri olan yetenek ve diğer davranış biçimleri geliştirdiği süreçlerin tamamı eğitim aracılığıyla edinilir. Tüm bireyler gibi zihinsel yetersizliği olan bireylerin de aynı aşamalardan geçmeleri söz konusudur. Ancak zihinsel yetersizliği olan bireylerin tüm bu aşamalarda yaşıtlarından daha farklı süreçlerden geçtiği bilinmektedir.
Özel eğitime gereksinimi olan bireylerin eğitim ve sosyal ihtiyaçlarını karşılamak için özel qalanlarındaki özellikleri ile akademik disiplin alanlarındaki yeterliliklerine dayalı olarak uygun ortamlarda sürdürülen eğitim özel eğitimdir.
Özel eğitim gerektiren birey, çeşitli nedenlerle, bireysel özellikleri ve eğitim yeterlilikleri açısından akranlarından beklenilen düzeyden anlamlı farklılık gösteren bireydir. Zihinsel Yetersizliği Olan Bireylerin Destek Eğitim Programı, Millî Eğitim Bakanlığına bağlı olarak faaliyet gösteren özel özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinde destek eğitime devam eden zihinsel yetersizliği olan bireylerin, verilen özel eğitim hizmetlerinden etkili ve en üst düzeyde yararlanmalarını sağlamayı amaçlamaktadır. Program, ülkemizde zihinsel yetersizliği (ağır, orta, hafif düzeyde) olan bireylerin gelişim alanlarına ait özellikler dikkate alınarak hazırlanmıştır.
Zihinsel yetersizliği olan bireylerin destek eğitim programının hazırlanmasında 3797 sayılı Millî Eğitim Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun’un Ek 3. maddesi ile 24/07/2008 tarihli ve 5793 sayılı Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 25. maddesi dayanak teşkil etmektedir.

TANIMI VE ÖZELLİKLERİ
Zihinsel yetersizliği olan birey: Zihinsel işlevler bakımından ortalamanın iki standart sapma altında farklılık gösteren, buna bağlı olarak kavramsal, sosyal ve pratik uyum becerilerinde eksiklikleri ya da sınırlılıkları olan, bu özellikleri 18 yaşından önceki gelişim döneminde ortaya çıkan ve özel eğitim ile destek eğitim hizmetlerine ihtiyaç duyan bireydir.
Hafif düzeyde zihinsel yetersizliği olan birey: Zihinsel işlevler ile kavramsal, sosyal
ve pratik uyum becerilerinde hafif düzeydeki yetersizliği nedeniyle özel eğitim ile destek eğitim hizmetlerine sınırlı düzeyde ihtiyaç duyan birey, Orta düzeyde zihinsel yetersizliği olan birey: Zihinsel işlevler ile kavramsal, sosyal ve pratik uyum becerilerindeki sınırlılık nedeniyle temel akademik, günlük yaşam ve iş
becerilerinin kazanılmasında özel eğitim ile destek eğitim hizmetlerine yoğun şekilde ihtiyaç duyan birey, ağır düzeyde zihinsel yetersizliği olan birey: Zihinsel işlevler ile kavramsal, sosyal ve pratik uyum becerilerindeki eksiklikleri nedeniyle öz bakım becerilerinin öğretimi de dâhil olmak üzere yaşam boyu süren, yaşamın her alanında tutarlı ve yoğun özel eğitim ve destek eğitim hizmetine ihtiyacı olan birey olarak tanımlanmaktadır.
Zihinsel Yetersizliği Olan Bireylerin Özellikleri
Dikkat: Zihinsel yetersizliği olanlarda dikkat problemleri yaygın olarak görülmektedir.
Bireylerin öğrenme problemlerinin önemli bir bölümü dikkat problemlerinden
kaynaklanmaktadır. Genel olarak dikkatleri dağınık ve kısa sürelidir.
Bellek: Zihinsel yetersizliği olan bireylerin pek çoğu hatırlamada güçlük çeker. Görsel ve işitsel algıları zayıftır. Bellekle ilgili yaşadıkları en önemli problem öğrendikleri bilgileri kısa süreli bellekten uzun süreli belleğe aktarmada yaşamalarıdır. Genelleme yapmakta zorlanırlar, kazandıkları bilgileri ilişkilere göre gruplamada güçlük çekebilirler. Zihinsel yetersizliği olan bireylerin yaşıtlarıyla karşılaştırıldığında kendilerini düzenleme (tekrarlama, gruplandırma, ilişkilendirme) stratejilerini daha az sıklıkta kullandıkları görülmektedir.
Öğrenme: Akranları gibi öğrenebilir ve öğrenmeye devam ederler. Akranlarından temel farkları öğrenmenin hızındadır, öğrenme hızları daha yavaştır.
Dil Gelişimi: Zihinsel yetersizliği olan bireyler dil ve konuşmayı zihinsel yetersizliği
olmayan bireylerin geçtiği basamaklardan geçerek edinirler. Ancak bu basamaklardan geçiş hızları daha yavaştır. Dil ve konuşma gelişimindeki sorunlar ile kendini düzenleme (tekrarlama, gruplandırma, ilişkilendirme) problemleri arasında yakın bir ilişki vardır. Çünkü birçok kendini düzenleme stratejisi dile dayalıdır.

Akademik Başarı: Başarısızlıkları daha çok okuma-yazmada, okuduğunu anlamada, temel aritmetik becerileri kazanmada ortaya çıkmaktadır. Soyut kavramları somut kavramlara göre daha zor öğrenirler.
Sosyal Gelişim: Zihinsel yetersizlik gösteren bireylerde çeşitli sosyal problemlere
rastlanmaktadır. Sosyal ilişkilerinde kendilerini grupta kabul ettirecek becerileri azdır.
Arkadaşlık etmede sıklıkla problem yaşarlar. Benlik kavramları genellikle zayıftır.
Psikomotor Gelişim: Genel olarak bu bireylerin fiziksel gelişimleri (boy-kilo) ise yaşıtlarının gelişimi ile tutarlılık gösterebilmektedir.
Zihinsel yetersizliği olan bireyin, sahip olduğu yetersizliğin derecesi arttıkça yukarıda belirtilen alanlarda yaşadığı güçlüklerin derecesi de artmaktadır.
PROGRAMIN DÜZEYİ
Program, kavramsal, sosyal ve pratik uyum becerilerinde eksiklikleri ya da
sınırlılıkları olan, bu özellikleri 18 yaşından önceki gelişim döneminde ortaya çıkan ve özel eğitim ile destek eğitim hizmetlerine ihtiyaç duyan zihinsel yetersizliği olan her yaştaki bireylerin özellikleri dikkate alınarak hazırlanmıştır.
PROGRAMIN GENEL AMAÇLARI
Bu program ile bireylerin;
1. Bağımsız yaşam becerileri kazanmaları,
2. Öz bakım ve günlük yaşam becerilerini kazanmaları,
3. Psikomotor becerilerini geliştirmeleri,
4. Dil ve konuşma becerilerini geliştirmeleri,
5. Sözlü ve yazılı anlatım becerilerini geliştirmeleri,
6. Sosyal ve toplumsal uyum becerilerini geliştirmeleri,
7. Bilişsel hazırlık becerilerini geliştirmeleri, beklenmektedir.
PROGRAM İLE İLGİLİ AÇIKLAMALAR
1. Modüllerde yer alan kazanımlar, zihinsel yetersizliği olan bireylerin (hafif, orta, ağır) özellikleri (dil, bilişsel, sosyal vb.) dikkate alınarak destek eğitim programının genel amaçlarına ulaşmayı sağlayacak nitelikte belirlenmiştir.
2. Birden fazla yetersizliği olan bireylerin sağlık kurulu raporunda belirtilmiş olan diğer yetersizlikleri de göz önünde bulundurularak uygun modül veya modüller önerilmelidir. Örneğin, bir bireyin zihinsel yetersizliği ile birlikte görme ve ortopedik yetersizliği bulunabilir. Modül seçiminde zihinsel yetersizliğinin yanı sıra tespit edilen görme ve ortopedik yetersizliği olan bireyler için hazırlanmış olan modüller de önerilmeli ve bu modüller dikkate alınarak bireyselleştirilmiş eğitim programı hazırlanmalıdır.
3. Modüllerde yer alan kazanımların gerçekleşebilmesi için öğrenme ve öğretme sürecinde gerekli araç gereç ve donanımlar sağlanmalıdır.
4. Destek eğitim programının verimliliğini artırmak amacıyla modüllerde yer alan
kazanımların yapılandırılmış ortamların yanı sıra gerçek ortamlarda da öğretimi
yapılmalıdır.
5. Destek eğitimi veren kurum; rehberlik ve araştırma merkezi, varsa devam ettiği okul (eğitim uygulama okulu, özel eğitim ilköğretim okulu, hastane okulu, ilköğretim okulu vb.) ya da kurumlar (SHÇEK vb.) ile iş birliği yapmalıdır. Bireysel eğitim programı doğrultusunda yapılacak çalışmalar ve öneriler konusunda, varsa devam ettiği kurum /okul personeli (sınıf öğretmeni, rehber öğretmen, özel eğitim öğretmeni, branş öğretmeni, kurum psikoloğu, çocuk gelişim öğretmeni, sosyal hizmet uzmanı vb.) ile görüş alışverişi yapılarak bireyin gelişimi ve takibi desteklenmelidir.
6. Destek eğitim merkezlerinde görev yapan meslek elemanları kendi görev alanlarındaki yetki ve sorumlulukları doğrultusunda hareket ederek ekip çalışmasına özen göstermelidir.
7. Destek eğitimi alan bireyin eğitim sürecinde edindiği kazanımların sosyal yaşama geçişinin ve yaşantı zenginliğinin sağlanması için çevresi ile iletişimde bulunacağı oyun, drama, tiyatro, gezi, spor, müzik, izcilik vb. etkinliklere eğitim öğretim sürecinde yer verilmelidir.
8. Programı uygulayan personel tarafından destek eğitim programı kapsamında uzman desteği alınabilir. Özel özel eğitim merkezleri gereken zamanlarda diyetisyen, tıp doktorlarından, dil konuşma terapistlerinden danışmanlık hizmeti alabilir.
9. Öğrenimleri sırasında hedeflere ulaşmaları ve başarı duygusunu yaşamaları zihinsel yetersizliği olan bireyler için önemlidir. Etkinlikler, eğitim araç ve gereçleri bireyin gelişimsel özelliğine ve ilgisine uygun olarak, kolaydan zora doğru hazırlanmalıdır. Etkinliklere başlarken bireyin dikkatini toplamaya yönelik giriş yapılmalıdır. Eğitim sırasında hangi konuların işleneceği bireye açıklanmalı, etkinlikler arasında kısa molalar verilecek şekilde plan yapılmalıdır. Bireylerin olumlu davranışları pekiştirilmeli, motivasyonları arttırılmalı ve ilgilerini desteklemek amacıyla yaş ve düzeylerine uygun pekiştireçler verilmelidir. Etkinliklerin süresi bireyin özellikleri dikkate alınarak belirlenmeli ve bireylerin kendi hatalarını kendilerinin bulmasına olanak verilmelidir.
10. Otuz altı aydan küçük zihinsel yetersizliği olan çocuklar bu modüllerden bireysel eğitim ve aile eğitim programları doğrultusunda yararlanırlar. Zihinsel yetersizliği olan bireylerin eğitiminde 0–3 yaş döneminin en kritik dönem olması nedeniyle ve özel eğitimde “erkenlik ilkesi” doğrultusunda ailenin, eğitimin her aşamasına aktif olarak katılımının sağlanması gerekir. Bu nedenle ailenin modülllerde yer alan kazanımların gerçekleştirme sürecine eş zamanlı olarak katılımı sağlanmalıdır. 36 aydan büyük zihinsel yetersizliği olan bireyler, bireysel eğitim ve grup eğitiminden yararlanabilirler.
11. “Bilişsel Becerilere Hazırlık” modülü ağır ve orta düzeyde zihinsel yetersizliği olup daha önce özel eğitim hizmeti almamış ve akademik becerileri içeren modüllerden herhangi birisini alamayacak durumda olan bireyleri ve 36–72 ay grubunda yer alan zihinsel yetersizliği olan çocukları kapsamaktadır. Diğer modüller zihinsel yetersizliği olan tüm bireyleri kapsamaktadır.
12. Modülde yer alan kazanımlar edinim, akıcılık, kalıcılık ve genelleme aşamaları dikkate alınarak çalışılmalıdır.
13. Bireyselleştirilmiş eğitim programı hazırlanırken “kaynaştırma kararı” alınan ve destek eğitime devam eden zihinsel yetersizliği olan bireyler için kaynaştırma eğitimi süresi boyunca devam ettiği okulda uygulanan eğitim programı dikkate alınarak yeni kazanımlar eklenebilir.
14. Bireyselleştirilmiş eğitim programını hazırlayan kurulda yer alan öğretmen veya uygulayıcı kazanıma yönelik uygun ölçüt belirlemelidir.
15. Zorunlu öğrenim çağı dışındaki zihinsel yetersizliği olan bireyler, toplumsal uyum, iş ve meslek becerilerini kazanması amacı ile iş eğitim merkezlerine, mesleki rehabilitasyon merkezlerine veya halk eğitim merkezleri bünyesinde açılacak kurslara da yönlendirilebilir.

PROGRAMIN YAPISI
Zihinsel Yetersizliği Olan Bireylerin Destek Eğitim Programı, bireylerin programın
genel amaçlarına ulaşmalarını sağlayacak çeşitli modüller ve bu modüllere yönelik kazanımlardan oluşmaktadır. Her bir modülde bireylerde ulaşılması beklenen kazanımlar, modülün içeriği, modülle ilgili açıklamalar ve ölçme değerlendirme bölümleri yer almaktadır. Modüller bireyselleştirilmiş eğitim programı hazırlama ve uygulamaya imkân sağlayacak şekilde, kendi içerisinde bütünlüğü olan ve birbirini işlevsel olarak tamamlayacak yapıda hazırlanmıştır.
Modüllerde yer alan kazanımlar bireye kazandırılacak bilgi, beceri ve tutumlardan
oluşmaktadır. Modüller öğretmen veya uygulayıcıya rehber olabilmesinin yanında eğitim kurumlarının uygulayacağı eğitime de bir standart getirir ve ölçme değerlendirme sürecini de kolaylaştırır.
Modüller ve Süreleri
Program “Öz Bakım Becerileri, Günlük Yaşam Becerileri, Dil Konuşma ve Alternatif İletişim Becerileri, Bilişsel Hazırlık Becerileri, Psikomotor Beceriler, Toplumsal Yaşam Becerileri, Türkçe, Matematik ve Sosyal Hayat” olmak üzere dokuz modülden oluşmaktadır.
MODÜLÜN ADI SÜRESİ
Öz Bakım Becerileri 240 Ders Saati
Günlük Yaşam Becerileri 120 Ders Saati
Dil, Konuşma ve Alternatif İletişim Becerileri
240 Ders Saati
Bilişsel Hazırlık Becerileri 100 Ders Saati
Psikomotor Beceriler 120 Ders Saati
Toplumsal Yaşam Becerileri 100 Ders Saati
Türkçe 360 Ders Saati
Matematik 300 Ders Saati
Sosyal Hayat 160 Ders Saati
ÖĞRENME VE ÖĞRETME SÜRECİ
Programın amacına uygun olarak yürütülebilmesi için öğrenme ve öğretme sürecinin etkili olarak kullanılması gerekmektedir. Bu nedenle aşağıdaki hususlara dikkat edilmelidir:
• Öğrenme ve öğretme süreci planlanırken bireyin performans düzeyi, özellikleri ile öğrenme şekilleri dikkate alınmalıdır.
• Destek eğitim için kullanılan sürenin sonunda belirlenen hedefe ulaşılabilmesi için zaman kullanımı en doğru şekilde planlanmalıdır.
• Öğrenme ve öğretme sürecinde uygun strateji, yöntem, araç gereç ve materyaller seçilmelidir.
• Programda yer alan etkinliklerin, somuttan soyuta, kolaydan zora doğru aşamalı olarak hazırlanmasına ve uygulanmasına dikkat edilmelidir.
• Çalışmalarda kullanılan dilin ve uygulanan etkinliklerin bireyin yaşına ve özelliklerine uygun olmasına özen gösterilmelidir.
• Günlük yaşamda bireylerin etkili iletişim kurabilmeleri ve iletişim stratejilerini
kullanabilmeleri için uygun ortamlar hazırlanmalı ve etkinlikler çeşitlendirilmelidir.
A.Bireyselleştirilmiş Eğitim Programına Nasıl Kaynaklık Edeceği;
Bireyselleştirilmiş eğitim programının amacı bireylere, gelişim ve disiplin alanlarında (bilişsel becerilere hazırlık, akademik beceriler vb.) eğitsel gereksinimlerini karşılamak üzere uygun eğitim ortamlarından ve destek hizmetlerden en üst düzeyde yararlanmasını öngören yazılı dokümandır. Eğitsel tanılama ve yerleştirme kararında, kaynaştırma yoluyla eğitimine devamı uygun görülen zihinsel yetersizliği olan birey için, eğitim programı bireyselleştirilerek
uygulanmalı ve gerekli fiziksel düzenlemeler yapılmalıdır. Bireyselleştirilmiş eğitim programı hazırlanırken bireyin akademik performansı, eğitim-öğretiminde kısa dönemli öğretim hedeflerini de içeren uzun dönemli amaçlar, yararlanacağı özel eğitim hizmetleri, alacağı destek eğitim hizmetleri, eğitim programına ilişkin uyarlamalar, değerlendirme süreci ve yararlanacağı destek eğitimin süresi belirlenmelidir. BEP ekibi tarafından bireyin öğrenme stili belirlenerek okul başarısı için gerekli olan becerilerin neler olduğu ve akademik alanda sahip olduğu güçlü ve zayıf yönleri dikkate alınarak destek eğitim hizmetleri planlamalıdır. Bu planlama sürecinde kullanılacak yöntem, teknik ve materyal, çalışma zamanı, süresi, ortamı ve uygulayacak kişiler belirlenmelidir. Programda yer alan modüllerden bireyin öncelikli ihtiyaçlarına uygun kazanımlar
seçilmelidir. Zihinsel yetersizliği tanısının haricinde bireyin başka yetersizliği olması durumunda diğer yetersizliğin belirtileri, özellikleri ve bireyin bu yetersizliğe yönelik ihtiyaçları dikkate alınarak BEP hazırlanmalı, BEP hazırlama aşamasında bu engele yönelik destek eğitim programlarından bireyin ihtiyacına uygun kazanımlara yer verilmelidir. Zihinsel yetersizliği olan bireyler için BEP geliştirme birimince hazırlanacak Bireyselleştirilmiş Eğitim Planları, gelişim basamakları göz önüne alınarak zihinsel yetersizliği olan bireyler için hazırlanmış olan destek eğitim programına dayalı olarak oluşturulacaktır. Bireyin performansı alınırken esas olan, programda belirtilen amaçların hangilerini yapabildiğidir. Bireyin gerçekleştiremediği amaçlar, verilecek eğitim için yol gösterecektir. Bu amaçla ölçme ve değerlendirme bölümünde örneği verilen Kaba Değerlendirme Formu kullanılarak bireyin programın hangi düzeyinde performans gösterdiği tespit edilebilir.
Modüller içerisinde yer alan amaçlar, aynı zamanda gelişim basamaklarına ve bireyin yetersizlik türünde ulaşabileceği olası maksimum düzey göz önünde bulundurularak
hazırlanmıştır. BEP içerisinde yer alacak uzun dönemli hedefler ve buna bağlı kısa dönemli hedefler, bireyin yetersiz olduğu kazanımların öncelik sırasına göre belirlenecektir. Verilecek eğitim etkinliği sonunda ilerlemeyi ölçmek için yapılacak değerlendirme süreci, yine programa dayalı olarak gerçekleştirilecek olup bireyin BEP’inde yer alan amaçlarla sınırlı olacaktır. Ölçme ve değerlendirme bölümünde örneği verilen Performans Kayıt Tablosu kullanılarak bireyin ay içerisindeki kazanımları net olarak görülecektir. Bu performans tablolarında bireyin gelişim düzeyine temel teşkil eden basamaklar tanımlanmış olup gerekli olduğunda bu basamaklara ait alt hedefler oluşturulabilir. Modül içerikleri hem performans alımında hem de değerlendirmede kontrol listesi olarak kullanılabilecek şekilde hazırlanmış olup, uygulamacının günlük çalışmalarının planlanmasına kaynak olacak niteliktedir. Yıl sonunda toplam ilerlemeyi görmek ve rehberlik ve araştırma merkezine bireyin geldiği düzeyi bildirmek için ölçme ve değerlendirme bölümünde verilmiş olan Dönem Sonu Bireysel Performans Değerlendirme Formu
kullanılacaktır.
Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı Nedir?
Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı özel gereksinimli bireyin gelişimi veya ona
uygulanan programın gerektirdiği disiplin alanlarında (öz bakım, akademik beceriler, sosyal beceriler, iletişim vb.) eğitsel gereksinimlerini karşılamak üzere uygun eğitim ortamlarından (okul, özel eğitim okulu, özel sınıf, mesleki eğitim merkezi vb.) ve destek hizmetlerden (kaynak oda, sınıf-içi yardım, dil ve konuşma terapisi, fiziksel rehabilitasyon vb.) en üst düzeyde yararlanmasını öngören yazılı dokümandır. Bu doküman aile, öğretmen veya uygulayıcı ve ilgili uzmanların iş birliği ile planlanır ve bireyin ailesinin onayı ile uygulanır.
Bireyselleştirilmiş Eğitim Programlarının Ögeleri Nelerdir?
1. Bireyin o andaki eğitsel işlevde bulunma veya performans düzeyi
Ayrıntılı değerlendirme sonuçlarına dayalı olarak hazırlanan, bireyin yapabildikleri ve yapamadıklarının betimlenmesidir. İlerlemelerin görülebilmesi için performans düzeyinin betimlenmesi son derece önemlidir. Çünkü bu betimlemeler değerlendirme sonuçlarının açık ve anlaşılır olmasını ayrıca, bireyin belirli gereksinimlerini tanımlamayı ve öncelik sırasına göre dizmeyi sağlar.
2. Uzun dönemli amaçlar
Uzun dönemli amaç; bireyin bir öğretim dönemi ya da bir öğretim yılı sonunda
gerçekleştirmesi istenen davranışlardır. Yıllık amaçlar da denilebilir. Uzun dönemli amaç seçiminde; bireyin önceki başarısı, bireyin var olan performans düzeyi, bireyin tercihleri, seçilen kazanımların uygulanabilirliği, bireyin öncelikli gereksinimleri, amaçların kazanımı için ayrılan zaman göz önünde bulundurulmalıdır. Uzun dönemli amaçlar;
a) Bireyin var olan performans düzeyi ile ilgili olmalı,
b) Uzun dönemli amaç alanı açıkça tanımlanmalı,
c) Uzun dönemli amaçlar ölçülebilir olmalı,
ç) Anlamlı olmalı,
d) Kısa dönemli amaçları kapsamalıdır.
3. Kısa dönemli amaçlar
Bireyin var olan performans düzeyi ile uzun dönemli amaç arasında kalan ve daha kısa sürede gerçekleştirilen amaçlardır. Kısa dönemli amaç ifadelerinde birey, beklenen davranışın tanımlanması, davranışın koşullarının belirlenmesi (sözel istekler ya da yönergeler, yazılı istekler ya da yönergeler, materyaller, gereksinim duyulan yardım düzeyi, çevresel ortam ve uyarlamalar) ögelerine yer verilmelidir.
4. Bireye sağlanabilecek özel eğitim ve destek hizmetleri
5. Bireye sunulacak olan hizmetlerin ne zaman başlayacağı, devam edeceği ve biteceği süreyi, değerlendirme zamanlarını belirten bir zaman çizelgesi
6. Bireye sunulacak hizmetlerden sorumlu olan kişiler
7. BEP’in objektif ölçütlere dayalı olarak hangi araçlarla ve nasıl değerlendirileceğinin belirtilmesi
BEP Nasıl ve Kimler Tarafından Geliştirilir?
Bireyselleştirilmiş eğitim programı bir yıl süre ile hazırlanır. Üçer aylık periyotlarla
değerlendirilir. BEP’in geliştirilmesi için bireyi farklı alanlarda değerlendirecek bireyin genel, özel ve destek hizmetlerden en üst düzeyde yararlanmasını sağlayıp kararları alacak bir ekip oluşturulur. Bu ekipte, kurum yöneticisi, özel eğitim öğretmeni, sınıf öğretmeni, kurum psikoloğu veya rehber öğretmeni, ihtiyaca göre dil ve konuşma terapisti, odyolog, fizyoterapist, sosyal çalışmacı, tıp ve sağlık personeli gibi farklı uzmanlar bulunur. BEP ekibinin anahtar üyesi bireyin ailesidir. BEP toplantılarına duruma göre bireyin kendisi de katılabilir.
B. Öğretim Yöntem ve Teknikleri
Zihinsel yetersizliği olan bireylerin eğitimlerine ilişkin günümüzde uygulamacılara çok sayıda etkili ve verimli olan sistematik öğretim yöntemleri sunulabilmektedir. Sistematik öğretim, öğretimin bir plana bağlı kalınarak tutarlı bir biçimde yürütülmesidir ve uygulamalı davranış analizi ilke ve kavramları temel alınarak geliştirilmiştir. Uygulamalı davranış analizinin en temel ilkesi, her davranışın bir öncülü ve sonucu olduğudur. Davranışın öncülü davranıştan önce gerçekleşen ve davranışın olmasını sağlayan ya da zemin hazırlayan olay ya da durumlardır. Davranışın sonucu ise, davranıştan sonra gerçekleşen ve davranışın ileride tekrarlanma olasılığını artıran ya da davranışı ortadan kaldıran uyaranlardır. Bu ilkenin öğrenme konusuna uyarlanarak uyaranın öncülle, tepkinin davranışla, pekiştirme ve cezanın ise sonuçla eş anlamlı olarak kullanıldığı bilinmektedir. Herhangi bir bireye sunulan öğretimde olduğu gibi zihinsel yetersizliği olan bir bireye sunulan öğretim de sistematik olmak zorundadır. Çeşitli aşamaları olan sistematik öğretim bir süreç olarak ele alınmalıdır.
Sistematik öğretimin aşamaları
(a) programı belirleme,
(b) programa dayalı olarak sürekli değerlendirme yapma,
(c) programı planlama ve uygulama,
(d) bireyselleştirilmiş eğitim planı (BEP) hazırlama,
(e) programı uygulama ve bireyin gelişimini izleme ve
(f) değerlendirme olarak altı grupta ele alınabilir.
Zihinsel yetersizliği olan bireylere öğretim sunmak üzere hazırlanacak olan planda pek çok değişkene yer verilmelidir. Öğretim planlanırken öğretilecek davranışın türü, dikkati sağlayıcı ipuçları, araç-gereçler, deneme sunuş biçimi, ortam, öğretim düzenlemeleri (bire-bir ya da grup öğretim düzenlemesi), ipuçları, davranış sonrasında sunulacak uyaranlar belirlenmeli, kayıt sistemi belirlenmeli ve tüm bunlara ek olarak planda öğrenmenin aşamalarına yer verilmelidir.
Öğretimden Önce Dikkat Edilecek Noktalar
Davranışın türü
Davranışlar tek-basamaklı ve zincirleme davranış olmak üzere iki grupta ele alınır. Tekbasamaklı davranışlar, başlangıcı ve sona erişi kolayca ayırt edilebilen davranışlardır ve davranış gerçekleşti ya da gerçekleşmedi (sergilendi ya da sergilenmedi) biçiminde kaydedilir. Düğmeye basma, sözcük okuma, kapı çalma örnek olarak verilebilir. Zincirleme davranışlar ise, birden fazla tek-basamaklı davranışın belirli bir sıra ile ard arda gelerek daha karmaşık bir davranış oluşturmasıdır. Zincirlemede yer alan davranışlar ve bunların sırası ya bizzat hedef davranış sergilenerek ya da hedef davranışı sergileyen bir kişi gözlenerek
belirlenir. Hedef davranışta yer alan her bir basamağın gerçekleşip gerçekleşmediğine ilişkin kayıt tutulur ve hedef davranışta yer alan her bir basamakta belirlenen ölçüt karşılandığında öğrenme olur. Bir davranışın tek-basamaklı ya da zincirleme bir davranış olarak ele alınmasında bireyin işlevde bulunma düzeyi önemli bir etmendir. Örneğin, hafif düzeyde zihinsel yetersizliği olan bir birey için ev adresini söylemek tek-basamaklı bir davranış olarak ele alınabilirken orta düzeyde zihinsel yetersizliği olan bir birey için önce oturduğu mahalle, ardından cadde, daha sonra sokak ismi söylemesi biçiminde zincirleme bir davranış olarak ele alınabilir.
Tek-basamaklı davranışların öğretimi genellikle ayrık denemelerle öğretimle öğretilir. Ayrık denemelerle öğretim, öğretilmek istenen hedef davranışın sorulup bireyin bu yönergeye verdiği yanıtın alınması ve bu yanıta uygun bir davranış sonrası uyaran sunulmasını, örneğin pekiştirme, içerir. Ayrık denemelerle öğretim sürecinde hedef davranışın her bir soruluşu bir denemedir. Deneme sunuş biçimi alt başlığında deneme kavramı daha ayrıntılı olarak açıklanmıştır. Zincirleme bir davranış için ise zincirleme öğretimi yapılır. Zincirleme bir becerinin tamamlanması için o beceriyi oluşturan basamakların belirli bir sırayla yerine
getirilmesinin öğretilmesidir. Davranışların belirli bir sırayla bir araya getirilmesine ise beceri analizi denir ve zincirleme öğretimi sırasında beceri analizi kullanılır. Beceri analizinde, bir davranış ya da beceriyi oluşturan her bir öğretilebilir basamak oluşum hiyerarşisine göre sıralanır. Beceri analizi geliştirildikten sonra davranışın nasıl öğretileceğine karar verilir.
Zincirleme bir davranış üç biçimde öğretilebilir; (a) ileriye zincirleme, (b) geriye zincirleme ve (c) tüm basamakların bir arada öğretimidir. İleriye zincirleme beceri analizinde yer alan ilk basamağın öğretimi ile öğretime başlanır ve her denemede yalnızca bir basamağın öğretimi hedeflenir. Basamaklarda öğrenme gerçekleştikçe ya da ölçüt karşılandıkça bir sonraki basamağın öğretimine geçilir. Geriye zincirleme, beceri analizinde yer alan son basamağın öğretimi ile öğretime başlanarak her denemede yalnızca bir basamağın öğretiminin gerçekleştirilmesidir. Üzerinde çalışan basamakta ölçüt karşılandıkça ya da öğrenme gerçekleştikçe bir önceki basamağın öğretimine geçilir. Geriye zincirleme ileriye zincirlemenin tam tersidir ve her ikisinde de davranışın gerçekleşmesi için belirlenen tüm basamaklarda ölçüt karşılanıncaya değin öğretime devam ettirilir. Tüm basamakların bir arada öğretimi ise, her denemede beceri analizinde yer alan basamakların tümünün birden öğretilmesidir. Tüm basamakların bir arada öğretiminde bir denemede bireye hedef davranışın
beceri analizinde yer alan her bir basamakta tepkide bulunma şansı verilir ve yalnızca ölçüt sağlanmayan ya da öğretime gereksinim duyulan basmaklarda öğretim yapılır. Bu süreç hedef davranışta ölçüt karşılanıncaya değin her denemede aynı şekilde sürdürülür. Zincirleme türleri bir öğretim yöntemi değildir yalnızca herhangi bir öğretim yöntemiyle öğretim yaparken öğretimin hangi ilke ve sıraya göre belirlenmesi yaklaşımıdır. Zihinsel yetersizliği olan bireylerle çalışılırken, bireye daha önceden öğrenmiş olduğu basamakları tamamlama olanağı vermesi nedeniyle tüm basamakların bir arada öğretiminin önerildiği bilinmektedir.
Dikkati yöneltmeyi sağlama
Sistematik bir öğretim sürecinde herhangi bir davranışın öğretimine başlamadan hemen önce bireyin uyarana ilgisini yöneltmesi sağlanmalıdır. Bireyin uyarana ilgisini yöneltmesi, göz kontağı kurması, uyarana bakması ya da ilgilenmesi olarak tanımlanabilir. Bireyin ilgisini öğretime yöneltebilmek üzere dikkati sağlayıcı ipucu sunulmalıdır. Genel ve özel dikkati sağlayıcı ipucu olmak üzere iki tür ipucu vardır. Genel dikkati sağlayıcı ipucunda “Bak”, “Ayşe” gibi bir sözel ifade kullanılarak çocuğun dikkatini çalışmaya yöneltmesi hedeflenir. Kimi bireyler için genel dikkati sağlayıcı ipucu kullanmak yeterli olmayabilir bu durumda özel dikkati sağlayıcı ipucu kullanılmalıdır. Özel dikkati sağlayıcı ipucunda bireyin öğrenmeye hazır olduğunu ifade etmesi hedeflenir. Öğretmenin veya uygulayıcının “Ayşe, hazır mısın?” ya da “Şimdi başlayalım mı?” gibi bir yönerge sunarak bireyin bu yönergeye uygun biçimde tepkide bulunması özel dikkati sağlayıcı ipucu sunumuna örnek olarak verilebilir.
Araç-gereçler
Öğretim sırasında araç-gereç kullanımının önemi çok büyüktür. Oyuncak, kitap-defter, çocuğa pekiştireç olarak verilebilecek herhangi bir nesne, veri toplama (kayıt) formları ya da daha başka nesneler öğretim sırasında kullanılan araç-gerece örnek olarak verilebilir. Öğretim sırasında kullanılan araç-gereçler, (a) hedef uyaranın sunumunda kullanılan araç gereçler, (b) hedef davranışın sergilenmesini kolaylaştıran ya da bireyde hedef davranışa ilişkin gereksinim
yaratan araç-gereçler, (c) bireyin hedef davranışı bağımsız olarak sergilemesine yardımcı olan araç-gereçler ve (d) pekiştireç olarak sunulmak üzere kullanılan araç gereçler olmak üzere sınıflandırılabilir.
Deneme sunuş biçimleri
Bir öğretim denemesi hedef uyaran, ipucu, bireyin tepkisi ve bu tepkiye sunulan
davranış sonrası uyaranı içermektedir. Tek-basamaklı bir davranış ya da zincirleme bir davranıştaki bir basamağın öğretimi bir deneme olarak tanımlanır. Öğretmenin veya uygulayıcının elindeki kalemi göstererek “Bunun ismi nedir?” diye sorması, bireyin “kalem” diyerek yanıtlaması ve bu yanıta öğretmenin veya uygulayıcının “Aferin, doğru bildin!” biçiminde sunacağı davranış sonrası uyaran bir denemeyi oluşturur. Öğretim sırasında denemeler ard arda, aralıklı ya da dağınık deneme sunuş biçimiyle sunulur. Arda arda deneme sunma biçiminde bireye öğretilmesi hedeflenen hedef uyaran ya da uyaranlar bir öğretim oturumunda ard arda sunulur. Aralıklı deneme sunuş biçiminde denemeler arasında 1 dakika gibi kısa bir dinlenme süresi bırakılır. Dağınık deneme sunuş biçiminde ise, öğretilmesi hedeflenen hedef uyara gün içinde değişik zamanlara dağıtılarak sunulur.
Ortam
Tıpkı diğer bireylerde olduğu gibi, zihinsel yetersizliği olan bireylerde de öğrenme hem sınıf içinde hem de dışında gerçekleşebilmektedir. Okulun tüm açık ve kapalı mekânları öğretim ortamı olarak kullanılmalıdır. Bireyler ilköğretim ikinci kademe ve lise çağına geldikçe genel eğitim ortamları pek çok becerinin öğretimi için uygun ortamlar olmaktan çıkmaktadır. Bu dönemlerde çoğunlukla işlevsel akademik beceriler, mesleki beceriler, toplumsal mekânlarda işlevde bulunmayı sağlayan becerilerin öğretimine ağırlık verilmeli ve buna uygun ortamlar kullanılmalıdır. Öğretim ortamları birey doğal ortamdan çıkarılmadan ya da birey doğal ortamdan çıkarılarak düzenlenebilir. Kaynaştırma ilkesine uygunluk gösteren ortam düzenlemesi bireyin doğal ortamdan çıkarılmadan öğretim sunulmasıdır. Ancak, orta ve ileri düzeyde zihin engeli olan çocuk ve ergenler için zaman zaman doğal ortamdan çıkarılarak öğretim sunmak daha uygun olabilmektedir. Orta ve ileri derecede zihinsel yetersizliği olan bireylerin önemli bir kısmına bire bir öğretim, birey doğal ortamdan çıkarılmadan ya da çıkarılarak gerçekleştirilir. Hangisinin birey için daha uygun olduğuna bireyin öğrenme özellikleri, öğrenme gereksinimleri ve öğretilecek beceri dikkate alınarak karar verilmelidir.
Öğretim düzenlemeleri
Öğretim düzenlemeleri birebir (1:1, bireysel) öğretim düzenlemesi ve grup öğretim
düzenlemeleri olarak ikiye ayrılır. 1:1 öğretim düzenlemesi, sınıfın bir köşesinde ya da birey sınıftan çıkartılarak birey ve öğretmenin veya uygulayıcının birebir çalıştığı öğretim düzenlemesidir. Birebir öğretim düzenlemesine alternatif grup öğretim düzenlemesidir. Grubun büyüklüğüyle ilgili kesin bir kural yoktur. Ancak, 2-6 bireyden oluşması idealdir.
İpuçları
İpucu, birey tepkide bulunmadan önce çocuğun doğru tepkide bulunmasını sağlamak ya da kolaylaştırmak için sunulan uyarandır. Yeni davranışlar öğretilirken ipucu kullanımının etkili olduğunu ortaya koyan pek çok araştırma vardır. Bu nedenle, öğretim sırasında bireyin tepkide bulunmasından önce öğretmen veya uygulayıcı yardımı olarak ipuçlarının kullanımı yeğlenmektedir. İpuçlarının birey tepkide bulunmadan önce ya çocuğun tepkisine yönelik olarak ya da uyarana yönelik olarak iki biçimde sunulduğu bilinmektedir. Her iki yaklaşımda
da ipucunun belirli ilkelere göre sunulmasına bağlı olarak farklı ipucu teknikleri
geliştirilmiştir. İpuçları yeni bir davranışın öğrenilmesinde doğal ipuçlarının yetersiz olduğu durumlarda kullanılır. İpuçları değişik biçimlerde sınıflandırılabilmektedir. Fiziksel ipucu, model ipucu, sözel ipucu, görsel ipucu ve jestle ilgili ipucu en temel ipucu türleridir. Öğretim sırasında bazen yalnızca bir tek ipucu kullanılırken örneğin fiziksel ipucu, zaman zaman da birden fazla ipucu birleştirilerek kullanılabilir.
Fiziksel ipucu: Bireye üzerinde çalışılan beceriyi sergileyebilmesi için fiziksel olarak sunulan ipucudur. Bireyin elinin üzerinden tutarak yazı yazmayı öğretmek örnek olarak verilebilir. Fiziksel ipucu tam fiziksel ipucu sunmadan yalnızca dokunarak bireye yardım sunma biçimine doğru değişik şekillerde yapılabilir.
Model ipucu: Bireyden yapması ya da söylemesi beklenen davranışı öğretmen veya uygulayıcı, akran ya da bir başkasının sergilemesi biçiminde sunulur. Öğretimin ilk başlarında öğretmenin veya uygulayıcının kendisinin bu davranışa model olması, davranışı sergilemesi uygundur. Model ipucunun etkili olabilmesi için bireyin taklit etme becerisinin olması gerekir. Aksi durumda önce basit taklit becerilerinin öğretimi çalışılmalıdır.
Görsel ipucu: Bireye kendisinden beklenen davranışı sergilemesini kolaylaştıracak yazılı ya da resimli açıklamaların sunulmasıdır. Daha çok bir dizi davranışın öğretimi özelliğini taşıyan öz-bakım ve günlük yaşam becerileri gibi becerilerin öğretiminde kullanılmaktadır. Görsel ipuçları çoğunlukla sözel ipucu ya da videoyla model olma gibi ek ipuçlarıyla birleştirilerek kullanılmaktadır.
Sözel ipucu: Sözel ipucu, bireyin doğru tepkide bulunma olasılığını arttırmak üzere uyarana eklenen sözcük, ifade ya da sorudur. “Bardağı ağzına götür.” sözel ipucuna örnek olarak verilebilir.
Jestle ilgili ipucu: Jestle ilgili ipucu, bireyden beklenen tepkiyi anımsatıcı bir şekilde işaret etme, vücudunu hareket ettirme, bireye, araç-gerece ya da etkinliğe doğru başını yöneltmeyi içerir. Jestle ilgili ipucu çoğunlukla diğer ipuçları ile birlikte kullanılmaktadır.
İpucu kullanımı öğretim sırasında bir seçenek olduğunda iki nokta önem kazanır: (a) İpucu yalnızca etkili olduğunda ipucu olma özelliği taşır. Aksi hâlde etkili olan bir ipucu ile değiştirilmelidir, (b) ipucunun silikleştirilerek ortadan kaldırılması planlanmalı böylece bireyin doğal uyarana tepkide bulunması hedeflenmelidir.
İpucu bağımlılığı bireyin doğal olarak ortamda bulunan uyarana tepkide bulunması yerine ancak ipucu sunulduğunda doğru tepkide bulunması olarak tanımlanır. İpucuna bağımlılığın bireyin uyarana aşırı seçicilik yapmasından kaynaklandığı ileri sürülmektedir. Bu nedenle öğrenme gerçekleştikçe ipuçları silikleştirilmelidir. Silikleştirme öğretimde gelişme kaydedildikçe öğretim sırasında kullanılan ipucunun yavaş yavaş ya da birden ortamdan çekilmesiyle gerçekleştirilir. İpuçlarında iki tür silikleştirme yapıldığı bilinmektedir: (a)
Zaman bağlamında silikleştirme, (b) İpucunun yoğunluğu bağlamında silikleştirme. Zaman bağlamında yapılan silikleştirmede öğretim sırasında kullanılan ipucunun türü, yoğunluğu ve/ya da şiddetinde bir değişiklik planlanmaz. Öğretim sırasında hep aynı ipucu kullanılır. Yalnızca bireye ipucu sunulduktan sonra bir süre tanınarak, bireyin hedef uyarana bağımsız tepkide bulunması beklenerek, ipucunun silikleştirilmesi hedeflenir. Yoğunluk bağlamında yapılan silikleştirmede ise, öğretim sırasında kullanılan ipucunun türü ve şiddetinde yavaş
yavaş bir silikleştirme planlanır. Örneğin, önceleri model ipucu ile öğretim sunulan bir bireye model ipucunda ölçüt karşılandıktan sonra sözel ipucuna geçilmesi, ardından hedef uyaranın tek başına sunulması planlanabilir. Yoğunluk bağlamında silikleştirme planlanırken bir kural
yoktur. Bireyde silikleştirme, öğretilen davranış ve öğretmenin veya uygulayıcının ipucu kullanımındaki ustalığına göre gerçekleştirilir.
Sistematik öğretim hangi ipucu türü ve tekniği kullanıldığına bağlı olmaksızın doğru ve tutarlı bir biçimde uygulanmalıdır. Ancak, bu durumda ipuçları etkili olabilmektedir.
Etkili ipucu kullanımı ilkeleri:
1. En ılımlı ipucu seçilmelidir.
2. Gerekli durumlarda ipucu türleri birleştirilmelidir.
3. Davranışlarla doğrudan ilgili ve en doğal ipucu seçilmelidir.
4. İpucu yalnızca birey dikkati yönelttiğinde sunulmalıdır.
5. İpucu bireyi destekleyici biçimde ve öğretim atmosferi içinde sunulmalıdır.
6. İpucu olabildiğince erken silikleştirilmelidir.
7. İpucu gelişigüzel biçimde sunulmamalıdır.
Davranış sonrasında sunulacak uyaranlar
Sistematik öğretimde davranış sonrası uyaranları belirlemek son derece önemlidir. Çok
iyi bilindiği gibi, davranış sonrası uyaranlar davranışın artmasına ve devam etmesine ya da
azalmasına ve ortadan kalkmasına yol açmaktadır. İzlediği davranışın oluşum sıklığını
arttırmak üzere ortama hoşa giden bir uyaran eklenmesi ya da ortamda bulunan itici bir
uyaranın çıkarılması durumuna pekiştirme denir. Doğru sergilenen davranıştan sonra sunulan
uyarana ise pekiştireç denir ve davranışın tekrarlanma olasılığını artırır. Pekiştireçler
bireysellik özelliği gösterir. Örneğin, bir birey için pekiştirici özelliği olan kitap okuma
etkinliği, bir başka birey için pekiştirici olma özelliği göstermeyebilir. Birincil ve ikincil
pekiştireçler olmak üzere iki tür pekiştireç vardır. Yiyecek, uyku gibi pekiştireçler birincil
pekiştireçlerdir ve içsel ya da biyolojik gereksinimlerimizi karşılamaya yöneliktir. Birincil
pekiştireçler sıklıkla okul öncesi dönemde kullanılmakta olup eğitim düzeyi ve yaş arttıkça
kullanılabilirliği ve etkinliği azalmaktadır. Birincil pekiştireçler çok fazla sunulduğunda ya da
hiç sunulmadığında, bireyin o pekiştirece ilişkin aşırı doygunluk ya da yoksunluk yaşamasına
neden olabilir. Birincil pekiştireçlerin sistematik olarak kullanımı amaçlanmışsa az
miktarlarda kullanılmalı ve öğretim zamanları dışında bireyin kolayca ulaşması
engellenmelidir. İkincil pekiştireçler ise, bireyin hoş bulduğu ve öğrenme sonucunda
pekiştirici özellik kazanmış pekiştireçlerdir. İkincil pekiştireç türleri nesnel pekiştireçler
(örneğin, oyuncak), etkinlik pekiştireçleri (örneğin boyama yapmak), sosyal pekiştireçler
(örneğin, öğretmenin veya uygulayıcının aferin demesi) ve sembol pekiştireçler (örneğin,
daha sonra değiş tokuş yapabileceği jeton, kupon gibi nesneler sunmak) olmak üzere dört
grupta toplanır.
Öğrenmenin aşamaları
Öğretimde planlama yaparken öğrenmenin aşamaları dikkate alınacak bir diğer
unsurdur. Öğrenme denildiğinde ilk akla gelen daha önce yapılamayan bir davranışı yapmak,
bilenemeyen ya da hakkında tartışılamayan bir konuyu bilmek ya da tartışmak gelir. Ancak,
öğrenme yalnızca yeni bir davranış edinmek değildir (edinim); aynı zamanda edinilen
davranışın kolayca ve ustalıkla yerine getirilmesi (akıcılık), başka ortamlarda da yerine
getirilmesi (genelleme) ve öğretimin üzerinden bir zaman geçse de davranışın hâlen
sergilenmesi (kalıcılık) olarak tanımlanır. Özet olarak öğrenmenin dört aşaması olduğu
söylenebilir.
Öğrenmenin Aşamaları İçin Davranışsal Amaç Yazma
Bilindiği gibi öğretimi planlarken öğretmenin veya uygulayıcının davranışsal amaç
yazması gerekmektedir. Bir davranışsal amaçta ise dört öğenin bulunması gerekmektedir: (a)
birey, (b) davranış, (c) koşullar, (d) ölçüt. Davranışsal amaçta bireye yer vererek öğrenme ya
da davranış değişikliğinin kimde gerçekleşmesinin beklendiği vurgulanır. Davranışa yer
verirken de ölçülebilir ve gözlenebilir bir biçimde yazılarak bireyden tam olarak ne yapması,
sergilemesi beklendiği ifade edilmiş olur. Koşula yer vererek öğrenme ya da davranış
değişikliği sonucu gerçekleşecek olan davranışın hangi koşullar altında gerçekleşmesinin
hedeflendiği belirtilir. Ölçütte ise bireyden davranışı ne kadar iyi sergilemesinin beklendiği
belirtilir. El yıkama davranışının öğretimi için öğrenmenin tüm aşamalarında kazandırılması
planlanabilecek amaçlar şunlar olabilir.
Edinim aşaması: “Ayşe, ellerini yıka.” dendiğinde beceri basamaklarını izleyerek
ellerini %100 doğrulukla yıkar.
Akıcılık aşaması: “Ayşe ellerini yıka.” dendiğinde 1 dakika içinde ellerini yıkar.
Genelleme aşaması: “Ayşe, misafirlikte, dışarıda yemekte ellerini yıka.” dendiğinde
ellerini yıkar.
Kalıcılık aşaması: “Ayşe, öğretim sona erdikten 15 gün sonra ellerini yıka.”
dendiğinde ellerini yıkar.
Tepki ipuçları
Tepki ipuçları birey tepkide bulunmadan önce ipucu sunularak çocuğun doğru tepkide
bulunmasının sağlandığı yöntemlerdir. İpucu belirli ilkelere bağlı olarak silikleştirilerek,
bireyin yalnızca kendisine sunulan hedef uyarana doğru tepkide bulunması amaçlanır.
Böylece, uyaran kontrolü sağlanır. Örneğin, zihinsel yetersizliği olan bir bireye taşıt isimlerini
söyleme davranışının öğretimi hedeflendiğinde, öğretmen veya uygulayıcı kamyon resmini ya
da maketini bireye göstererek “Bu taşıtın ismi nedir?” diye sorabilir ve bireyin yanıt
vermesini beklemeden “Kamyon” sözel ipucunu sunabilir. Ardından bireyin tepki vermesini
bekler ve verdiği tepkiye uygun olan davranış sonrası uyaran sunar. Öğretimde ilerleme
kaydedildikçe birey kamyon resmini ya da maketini gördüğünde taşıtın ismini söylerse bu
sürece “uyaran kontrolü transferi” denir. Kontrol ipucundan uyarana geçer. Silikleştirme
başarılı yapılamazsa birey öğretmenin veya uygulayıcının sunduğu ipucuna uygun tepki
vermeyi öğrenmiş olur. Bu durumda davranışı kontrol eden durum ipucunun kendisidir ve
çocuk ipucuna bağımlılık geliştirmiş olur.
Tepki İpucu Yöntemleri
1. Eş zamanlı ipucuyla öğretim (EİÖ): Eş zamanlı ipucuyla öğretimde hedef uyaranın
(örneğin, “Bu işaretin anlamı ne ?”) hemen ardından kontrol edici ipucu (örneğin, “Hastane”)
sunulur ve çocuğun kontrol edici ipucunu model alması amaçlanır. EİÖ’de bireye her
denemede kontrol edici ipucu sunulur; dolayısıyla bireye öğretim sırasında bağımsız tepkide
bulunma şansı verilmez. Bu nedenle, uyaran kontrolünün gerçekleşip gerçekleşmediği
yoklama oturumlarında sınanır. Yoklama oturumları genellikle öğretim oturumlarından
hemen önce düzenlenir. Ancak, ilköğretim oturumundan önce yoklama oturumu
düzenlenmez. EİÖ’de karşılaşılabilen olası birey tepkilerini üç grupta toplamak mümkündür:
(a) doğru tepkiler, (b) yanlış tepkiler ve (c) tepkide bulunmama. Doğru tepki, bireyin
belirlenen sürede davranışı gerçekleştirmek üzere girişimde bulunması ve belirli bir sürede
davranışı tamamlaması olarak tanımlanır. Örneğin, 3 saniye içinde kendisine gösterilen işaret
için “Hastane” demesi. Yanlış tepkiler ise, bireyin belirlenen sürede davranışı gerçekleştirmek
üzere girişimde bulunmaması, davranışı belirli bir sürede tamamlamaması ya da yanlış bir
davranış sergilemesi olarak tanımlanır. Tepkide bulunmama ise, bireyin hiçbir biçimde
sunulan yönergeye tepkide bulunmamasıdır. Tepkide bulunmama yanlış tepki olarak kabul
edilmelidir.
2. Sabit bekleme süreli öğretim (SBSÖ): SBSÖ’de hedef uyaranın ardından bireyin doğru
yanıt vermesini sağlamak üzere kontrol edici ipucu sunulur. Hedef uyaran ve kontrol edici
ipucu arasında geçen süre 3-5 sn. gibi sabit bir süreye çıkarılır; bu bekleme süresinde kontrol
edici ipucunun silikleştirilmesi sağlanır. SBSÖ uygulaması kolay ve masrafsız bir yöntemdir.
Öğretmen veya uygulayıcı ve birey arasında olumlu etkileşim gelişmesine yardımcı olur.
Bekleme süreli öğretim iki aşamadan oluşmaktadır: (a) 0 sn. bekleme süreli denemeler, (b)
sabit bekleme süreli denemeler. Belirli bir sayıda sunulan 0 sn bekleme süreli denemelerde,
hedef uyaranın ardından bireyin doğru yanıt vermesini sağlamak üzere kontrol edici ipucu
sunulur. Geriye kalan denemelerde ise, ipucunun sunulması sabit bir süre beklenerek
geciktirilir. Belirli sayıda 0 sn bekleme süreli deneme oturumu gerçekleştirildikten sonra
uygulamacı hedef uyaran ve kontrol edici ipucu arasında geçen süreyi belirler ve tüm
uygulamalarda bu sabit süre kadar bekler. Bu sürece sabit bekleme süreli deneme oturumları
denir ve bu aralıkta ipucunun silikleştirilmesi gerçekleştirilir. SBSÖ’de ipucu hedef uyaranın
sunulmasından belirli bir süre sonra sunulduğu için ipucu zaman bağlamında
silikleştirilmektedir. Diğer bir deyişle, ipucunu silikleştirmek için ipucunun türünde ya da
özelliklerinde herhangi bir değişiklik (örneğin, model ipucundan sözel ipucuna geçiş gibi)
yapılmaz. Öğretimin tamamında aynı ipucu kullanılır. SBSÖ’de beş tür tepki söz konusudur:
(a) İpucundan önce doğru tepkiler: Bireyin kontrol edici ipucu sunulmadan önce doğru
tepkide bulunmasıdır. (b) İpucundan sonra doğru tepkiler: Bireyin kontrol edici ipucu
sunulduktan sonra doğru tepkide bulunmasıdır. (c) İpucundan önce yanlış tepkiler: Bireyin
kontrol edici ipucu sunulmadan önce yanlış tepkide bulunmasıdır. (d) İpucundan sonra yanlış
tepkiler: Bireyin kontrol edici ipucu sunulduktan sonra yanlış tepkide bulunmasıdır. (e)
Tepkide bulunmama: Bireyin kontrol edici ipucu sunulduktan sonra hiçbir tepkide
bulunmamasıdır.
3. İpucunun giderek azaltılmasıyla öğretim: Bireyin doğru tepkide bulunmasını sağlayan en
yüksek düzeyde ipucu (en az ılımlı) sunulması ile öğretime başlanarak zamanla ipucunun
ortadan kaldırılmasıdır. İpucunun giderek azaltılmasıyla öğretim uygulamalarında uygulamacı
ılımlılık ilkesine göre en fazla kontrol gerektiren ipucundan en az kontrol gerektiren ipucuna
doğru bir ipucu hiyerarşisi kullanılır. Başlangıçta en az ılımlı olan ipucu hedef uyaranla
birlikte o düzeyde ölçüt karşılanıncaya değin sunulur ve ardından daha ılımlı ipucuna geçilir.
Bu süreç birey bağımsız (ölçüt bu ise) olarak o davranışı sergileyinceye değin devam ettirilir.
İpucunun giderek azaltılmasıyla öğretimde üç yöntemsel özellik yer almaktadır: (a)
Hedef uyaran ve ipuçları belirlenir. En az iki ipucu az ılımlıdan çok ılımlıya doğru bir ipucu
hiyerarşisi oluşturulur. Kontrol edici ipucu her zaman hiyerarşide yer alan ilk ipucudur. (b)
Hiyerarşide bir ipucu düzeyinden diğerine geçiş ölçütü belirlenmelidir. Bireyin ard arda
yaptığı doğru davranış sayısı, o ipucu düzeyine ayrılacak oturum sayısı, vb. geçiş ölçütü
olarak benimsenebilir. (c) Bireyin daha ılımlı ipucu düzeyindeki performansını
değerlendirmek amacıyla yoklama oturumları düzenlenmeli ve yoklama verisi toplanmalıdır.
Ancak, ipucu düzey sayısı arttıkça ipuçlarının silikleştirilmesi daha uzun süre gerektirir.
Dolayısıyla, iyi planlama yapmak önemlidir. Üç tür birey tepkisi vardır: (a) Doğru tepkiler,
(b) yanlış tepkiler ve (c) tepkide bulunmama.
Doğrudan öğretim
Doğrudan öğretim (DÖ) sistematik öğretim, açık anlatımla öğretim, etkin öğretim gibi
farklı isimlerle adlandırılan ve öğretmenin veya uygulayıcının doğrudan yürüttüğü öğretmen
veya uygulayıcı merkezli bir öğretim modelidir. Model okuma-yazma, matematik, fen bilgisi
ile ilgili konu ve kavramlarının öğretiminde kullanılmaktadır. Doğrudan öğretim, küçük
adımlarla öğretme, her adımdan sonra bireylere alıştırma yaptırma, ilk alıştırmada bireyleri
yönlendirme ve bütün bireylerin yüksek düzeyde başarılı alıştırmalar yapmasını sağlama gibi
öğretme işlevleri içerir. Öğretmenler veya uygulayıcılar becerilerin küçük basamaklarla
sunulduğu öğrenme materyalleri kullanarak bireylerin doğru tepkileri sosyal pekiştireçlerle
ve/veya sembol pekiştirme sistemiyle pekiştirilir, yanlış tepkiler düzeltici geribildirimler
kullanılarak düzeltilir. Düzeltici geribildirim, bireyi ürkütmeyecek bir şekilde sunulmalıdır.
Düzeltici geri bildirim sunulurken -model olma, yönlendirme, sınama tekrar sınama- gibi hata
düzeltme süreçleri kullanılır.
Doğrudan öğretim planları, öğretim hedeflerini, içeriğin analiz edilmesini, öğretim
yapılacak sınıfın düzenlenmesini, öğretimde kullanılacak araç-gereçlerin ve bireylere
verilecek geribildirimin nasıl ve ne zaman sunulacağının ve sürecin nasıl
değerlendirileceğinin planlanmasını gerektirir. Doğrudan öğretim kullanılarak yürütülen
bütün derslerde yer alan “öğretim-değerlendirme-gerekirse yeniden öğretme-değerlendirme”,
ders boyunca veya dersin sonunda yeni ve/veya sorunlu konuların tekrarlanarak sunulmasını
içerir. Dolayısıyla, bu sürekli çevrimle bireylerin öğretilmek istenen beceriyi/bilgiyi yanlış bir
şekilde öğrenmesine olanak kalmaz. Olumlu pekiştirmenin ve dolaysız geribildirimin
kullanımı bu yöntemin kilit unsurlarıdır.
Doğrudan öğretimde programın tasarlanması şu unsurları içerir:
(a) genellemeyi teşvik edici içerik analizi (kavram ya da konunun basamaklandırılması ve
öğretilecek konu ya da kavramın ilişkili ve ilişkisiz niteliklerini ortaya koyan olumlu ve/veya
olumsuz örneklerin belirlenmesi),
(b) öğretimsel yönergelerin yanı sıra öğretimin hangi sırayla yapıldığı ve örneklerin nasıl
sunulacağını açıklama (olumlu örneklerle “Bu kırmızı” öğretme, olumlu ve olumsuz örnekleri
birlikte “Bu kırmızı, bu kırmızı değil.” sunma gibi,
(c) öğretmenlerin veya uygulayıcıların ne yapması/söylemesi gerektiğini (“Hangisi kırmızı?”
“Hangisi kırmızı değil ?” ve bireylerden nasıl tepkiler (yapması, göstermesi, söylemesi ya da
yazması gibi bireyin tepkilerinin açıkça tanımlanması) beklendiğini net olarak ortaya koyma,
(d) bir kavram, konu ya da kural öğretilmeden önce önkoşulların öğretilmesi gerekir. Zor
becerilerden önce kolay becerilerin öğretilmesi, karıştırılması olası kavram, konu ya da
kuralların ayrı ayrı sunulması, bir kuralla tutarlı örneklerin istisna olabilecek örneklerden önce
(önce tüm araçlarda tek ton kırmızı kullanılıp kavram öğretildikten sonra tonlarının
kullanılması) öğretilmesi şeklinde becerilerin sıraya konması,
(e) doğru yanıtlar verilmesini güvence altına alacak şekilde pekiştirme ve kullanılacak
düzeltici geri bildirimlerin belirlenmesi,
(f) değerlendirme için uygun veri toplama (kayıt) biçiminin planlanarak, birey ilerlemelerinin
kaydedilmesi
Öğretmen veya Uygulayıcı ve Birey Arasındaki Etkileşimin Basamaklandırılması
Basamaklandırılmış öğretim süreci daha çok matematik öğretiminde öne çıkan
doğrudan öğretime dayalı bir öğretim stratejisidir. Basamaklandırılmış öğretim süreci “yap”,
“göster”, “söyle” ve “yaz” basamaklarına ilişkin etkinlikleri içerir. Yap, göster, söyle ve yaz
basamaklarında öğretmen veya uygulayıcının gerçekleştirdiği hareketin her biri birey
tarafından bir karşı hareketi gerektirir. Bireyler, öğretmen veya uygulayıcı beceriyi yaparken
izlerler, beceriye ilişkin açıklamayı dinlerler. Daha sonra bireyler beceriyi kendileri yaparlar,
gösterirler, ne yaptıklarını söylerler ve yazarlar. Basamaklandırılmış yöntemle öğretim
yapılırken bireyden yaparak, göstererek, sözlü ve yazılı dil kullanarak bir tepkide bulunması
beklenir. Birey, doğru tepki verdiğinde davranışı pekiştirilmekte, yanlış tepki verdiğinde hata
düzeltmesine yer verilir.
Yap Basamağı: “Yap” basamağında öğretmen veya uygulayıcı, gerçek nesneleri
kullanır ve birey de cevaplarını gerçek nesneler kullanarak verir. “Yap” basamağı, bireylerin
birbiriyle ve öğretmen veya uygulayıcı ile aralarında yakınlık kurmasına yardımcı olur.
Bireyin gruba katılımını sağlamak için kullanılan etkili bir etkileşim yoludur. Bu basamak
“yap-yap”, “yap-göster”, “yap-söyle”, “yap-yaz” alt basamaklarından oluşmaktadır.
Göster Basamağı: “Göster” basamağında öğretmen veya uygulayıcı, bireye görsel bir
uyaran verir ve bireyden o anda bulunulan alt basamağa uygun şekilde tepkide bulunması
beklenir. Öğretmen veya uygulayıcı, uyarıcıları bireyin görebileceği şekilde sunar. Bu
basamak “göster-yap”, “göster-göster”, “göster-söyle”, “göster-yaz” alt basamaklarından
oluşmaktadır.
Söyle Basamağı: “Söyle” basamağında öğretmen veya uygulayıcı, bireye sembolik
uyaranı sözlü olarak verir ve bireyden de o anda bulunulan alt basamağa uygun şekilde
tepkide bulunması beklenir. Bu basamak “söyle-yap”, “söyle-göster”, “söyle-söyle”, “söyleyaz”
alt basamaklarından oluşmaktadır.
Yaz Basamağı: “Yaz” basamağında öğretmen veya uygulayıcı, bireye sembolik
uyaranı yazılı olarak verir ve bireyden de o anda bulunulan alt basamağa uygun şekilde
tepkide bulunması beklenir. Bu basamak “yaz-yap”, “yaz-göster”, “yaz-söyle”, “yaz-yaz” alt
basamaklarından oluşmaktadır.
C. Eğitim Ortamlarının Düzenlenmesi
Eğitim ortamı, bireyin etkileşimde bulunduğu ve öğretme öğrenme etkinliklerinin
meydana geldiği çevredir. Psikolojik, sosyal ve fiziksel boyutları olan bu çevrenin, eğitim
etkinliklerine uygun olarak düzenlenmesi gerekir. Eğitim ortamlarına ilişkin uygulamaların
yeterli düzeyde bilinmesi ve amaca uygun olarak düzenlenmesi, eğitim için en temel
koşullardandır.
Özel eğitim gerektiren bireylere hizmet veren destek eğitim kurumlarında Özel
Öğretim Kurumları Genel Müdürlüğünün ilgili yönetmeliklerinde belirtilen standartlar
doğrultusunda eğitim ortamları düzenlemesi yapılmalıdır.
Eğitim ortamlarının düzenlenmesinde en önemli etkenlerden biri fiziksel ortamın
düzenlenmesidir. Bu açıdan eğitim kurumlarında koridor, lavabo, yemekhane, derslik ve
bahçe gibi ortak kullanım alanları tekerlekli sandalye ile dolaşmayı sağlayacak şekilde
düzenlenmeli; gerek görülen yerlerde rampa ve tutamak gibi ek önlemler alınmalıdır. Ayrıca
derslik zemini yumuşak ve kolay temizlenebilir bir malzeme ile kaplanmalı, dersliklerin
yeterince hava, ısı ve ışık alması sağlanmalıdır.
Eğitim ortamlarının düzenlenmesinde belirleyici, özel eğitim öğretmenidir.
Düzenlemenin, derslikteki bireylerin her bir öğretim amacını gerçekleştirmelerini sağlayacak
şekilde yapılmasında özel eğitim öğretmeninin görüş ve önerileri dikkate alınmalıdır.
Eğitim öğretim amaçlarının uygulanmasına yönelik olarak derslik ortamında bulunan
yazı tahtası, panolar hareketli ve taşınabilir olmalıdır. Dolaplar kapalı olmalı, böylece eğitim
sırasında bireylerin dikkatini dağıtacak çeşitli unsurların kontrol altında tutulması
sağlanmalıdır.
Derslik ortamı grup ve birebir çalışmaya olanak verecek şekilde düzenlenmelidir.
Bunun için masa ve sıralar sabit olmamalıdır. Derslikte masa başı ve yer etkinliklerine hizmet
edecek eşyalar bulunmalıdır. Konuların işlenişine uygun olan işitsel ve görsel ortamların
düzenlenmesi, üç boyutlu modeller, film, televizyon, bilgisayar paket programları CD vb. araç
gereçlerden yararlanılmalıdır. Konuların işlenişinde yeri geldikçe gezi ve gözlemlere yer
verilmelidir.
ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME
Ölçme, bireylerin belirli özelliklere sahip olup olmadığının, sahipse sahip oluş
derecesinin belirlenerek sonuçların sembollerle ve sayı sembolleri ile ifade edilmesidir.
Değerlendirme ise, ölçme sonuçlarını bir ölçütle kıyaslayarak ölçülen nitelik hakkında bir
karara varma sürecidir.
Ölçme, bir betimleme (tanımlama) işlemidir. Değerlendirme ise, bir yargılama işlemidir
ve ölçme sonucunun bir ölçütle karşılaştırılmasına dayanır.
Ölçme sonucunu amacımıza göre yorumlamak; tamamen, kısmen, yeterli, yetersiz
şeklinde bazı hükümlere ulaşmak bir değerlendirmedir. Örneğin bireyin bir dakikalık sürede
kaç kelime okuduğunun saat tutarak tespit edilmesi ölçme işlemidir. Bireyin yaşı, zihinsel
performansı, daha önce almış olduğu eğitimi göz önünde bulundurarak okuma becerisinin
(akranlarının ortalama bir dakikada okuduğu kelime sayısına göre) geri, normal ya da ileri
olduğu kararına varmak ise değerlendirmedir.
Ölçme ve değerlendirme iki kavramdır. Bu iki kavram öğretim süreci ile çok yakından
ilgilidir. Değerlendirme, öğretim sürecinin son evresidir ve öğretim için gerekli olan bir
etkinliktir.
Ölçmenin en az üç aşaması vardır:
• Ölçülecek bir niteliğin olması
• Niteliğin gözlenebilmesi
• Amaca uygun sayı ve sembollerle gösterilmesi
Eğitimin her alanında ölçme ve değerlendirme olmak zorundadır. Aksi takdirde eğitim
sonucunda yeterli bilgi ve becerinin kazandırılıp kazandırılamadığı ya da ne kadar
kazandırıldığı, uygulanan eğitim programının başarıya ulaşıp ulaşmadığı belirlenemez.
Özel Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme
Özel eğitime gereksinimi olan birey için ölçme ve değerlendirme; programın öncesinde,
öğretim anında ve öğretim sonrasında sürekli olarak kullanılır.
Özel eğitimde ölçme ve değerlendirmenin amaçları şunlardır:
• Bireyin yeterli ve yetersiz olduğu alanları belirlemek
• Eğitim programları hazırlamak ve etkisini ölçmek
• Bireyin gelişimini her aşamada değerlendirmek
• Bireyin gelişimlerine yönelik geri bildirimde bulunmak
• Öğrenme güçlüklerini belirlemek
• Öğretimin ve öğretim materyallerinin etkinliğini belirlemek
• Gelecekteki öğrenme süreçlerini planlamaya yönelik veri sağlamak
• Bireyin bir konuyu öğrenmeye ne kadar hazırlıklı olduğunu belirlemek
• Bireyin programda belirtilen kazanımlara ulaşması aşamasındaki süreci takip etmek ve
denetlemek
• Öğretim sonucunda bireyin ulaştığı en son düzeyi belirlemek
Zihinsel Yetersizliği Olan Bireyler Destek Eğitim Programındaki ölçme ve
değerlendirme süreci; kaba değerlendirme, öğretim öncesi değerlendirme, öğretim sürecini
(ders saati) değerlendirme, son değerlendirme ve öğretim sonrası (dönem sonu)
değerlendirme aşamalarından oluşmaktadır.
Her bir aşamada değerlendirmeye başlamadan önce bireyin fiziksel ihtiyaçları (yemek,
tuvalet vb.) mutlaka giderilmelidir.
Kaba Değerlendirme
• Özel Eğitim Değerlendirme Kurulu tarafından destek eğitime ihtiyacı olduğuna dair
karar alınmış birey için seçilen eğitim modülü ve ilgili kazanımlar, aile ile iş birliği içerisinde
bireyin öncelikli ihtiyaçları doğrultusunda, bireyselleştirilmiş eğitim planı (BEP) hazırlamak
amacı ile yapılacak olan yüzeysel değerlendirmedir.
• Kaba değerlendirme, Kaba Değerlendirme Formu ile yapılır.
• Kaba değerlendirme Formu’nda modülde bulunan tüm kazanımlar “Bildirimler”
sütununa yazılmalıdır.
• Kaba değerlendirme yapılırken bireyin kazanımı hangi derecede yaptığına değil yapıp
yapmadığı ya da bilip bilmediğine bakılmalıdır. Bireyin sorulara ya da yönergelere doğru
cevabı “+” , yanlış ya da eksik cevabı “-” olarak Kaba Değerlendirme Formu’nda Evet/ Hayır
sütununa işaretlenmelidir.
• Formda bulunan “Açıklamalar” sütununa ise bireyden tepki alınmadığı takdirde
aileden alınan bilgiler, değerlendirme yapılırken farklı bir yönerge kullanıldıysa kullanılan
yönerge hakkında açıklamalar yazılmalıdır.
• Değerlendirme yapılacak ortam bireye uygun şekilde (ses, ışık, masa vb.)
düzenlenmelidir.
• Değerlendirme yapılırken bireyin tüm tepkilerine öğretmen veya uygulayıcının
tepkisiz kalması gerekir. Ancak bireyin değerlendirme sürecinde kurallara uyması, göster
denildiğinde göstermesi, söyle denildiğinde söylemesi, araçlara bakması, araçları dizmeye ve
kaldırmaya yardım etmesi, çalışmaya uygun oturması ve uygun davranışlarda bulunması gibi
olumlu davranışları pekiştirilmelidir.
• Değerlendirme süresince soru yönergeleri tutarlı bir şekilde verilmeli ve ses tonu
pekiştirirken kullandığı ses tonundan ayırt edilmelidir.
Öğretim Öncesi Değerlendirme
• Kaba değerlendirme sonucunda bireyin BEP’ ine seçilen kazanımların öğretimine
başlamadan önce hangi basamakta olduğunu belirlemek amacı ile yapılacak olan ayrıntılı
değerlendirmedir.
• Öğretim amaçları; ölçülebilen, gözlenebilen bir performans veya somut bir ürünle
değerlendirilmelidir.
• Ana yönergeler verilirken hangi yönlendirmeleri öğretmen veya uygulayıcının
sağlayacağı, değerlendirme yapılırken hangi kısıtlamaların etkili olduğu ve uygulanabilir
materyaller belirtilmelidir.
• Beceri ya da kavram birey tarafından kazanılacak ya da gerçekleştirilecek adımlara
ayrılır ve sıralanır. Bu adımlar bireyin yeteneğine dayalı olarak çok küçük ya da büyük
olabilir (kavram ve beceri analizleri).
• Ele alınan beceri, kavram ya da disiplin alanına ilişkin konunun analizi yapılırken
küçük alt basamaklara ayrılmalı, önce yapılandan sonra yapılana veya sonra yapılandan önce
yapılana vb. hangi yöntemle yapılacağı belirtilmelidir.
• Her bildirimle ilgili farklı materyaller hazırlanmalıdır.
• Çalışma sırasında uyulması gereken kurallar belirtilmelidir.
• Öğretilmesi planlanmış olan davranışların daha önceden öğrenilmiş olup olmadığını
saptamak amacıyla hazırlanmalıdır.
• Bildirim, ölçüt ve sorulardan oluşan bir form hazırlanmalıdır.
• Analizi yapılan becerinin ya da kavramın her basamağı ve varsa alt basamakları
“Performans Kayıt Tablosu”nun bildirimler bölümünü oluşturmalıdır.
• Bildirimler oluştuktan sonra ölçüt belirlenmelidir. Ölçüt, bildirimin asgari hangi
düzeyde gerçekleştirilmesi gerektiğini belirtmelidir.
• Bildirimlerin belirlenen ölçüt düzeyinde gerçekleşip gerçekleşmediğini belirlemeye
yönelik sorular ya da yönergeler hazırlanmalıdır.
• Değerlendirme yapılacak ortam bireye uygun şekilde (ses, ışık, masa vb.)
düzenlenmelidir.
• Değerlendirme yapılırken bireyin tüm tepkilerine öğretmenin veya uygulayıcının
tepkisiz kalması gerekir. Ancak birey; değerlendirme sürecinde kurallara uyması, göster
denildiğinde göstermesi, söyle denildiğinde söylemesi, araçlara bakması, araçları dizmeye ve
kaldırmaya yardım etmesi, çalışmaya uygun oturması ve uygun davranışlarda bulunması gibi
olumlu davranışları için pekiştirilmelidir.
• Öğretmen veya uygulayıcı, değerlendirme süresince soru yönergelerini tutarlı bir
şekilde vermeli ve ses tonunu pekiştirirken kullandığı ses tonundan ayırt etmelidir.

BİLİŞSEL BECERİLERE HAZIRLIK MODÜLÜ
MODÜLÜN AMACI
Bilişsel becerilerini geliştirebilme
KAZANIMLAR
1. Göz teması kurar.
2. Görsel uyaran verildiğinde uyaranın geldiği yöne bakar.
3. İşitsel uyaran verildiğinde uyaranın geldiği yöne bakar.
4. Nesneleri renklerine göre eşleştirir.
5. Adı söylenen nesnenin resmini gösterir.
6. Dinletilen sesi, uygun resimle eşleştirir.
7. Tek eylem bildiren yönergeyi yerine getirir.
8. İki eylem bildiren yönergeyi yerine getirir.
9. Üç ve daha fazla eylem bildiren yönergeyi yerine getirir.
10. Saklanmış nesneyi bulur.
11. Sınırlı alanları boyar.
12. Şekilleri rastgele boyar.
13. Oyun oynarken sıra alır.
14. Oyun içindeki sorumluluğunu yerine getirir.
15. Hareketi taklit eder.
16. Sesleri taklit eder.
17. Nesneleri karşıt olma durumuna göre ayırt eder.
18. Ana renkleri tanır.
19. Ara renkleri tanır.
20. Yazı araç-gereçlerini kullanır.
36
MODÜLÜN SÜRESİ
Bu modül için öngörülen süre 100 ders saatidir.
MODÜLÜN UYGULANMASIYLA İLGİLİ AÇIKLAMALAR:
1. “Bilişsel Becerilere Hazırlık” modülü zihinsel yetersizliği olan bireylerin destek eğitimine
başladıklarında öğrenmelerinin anlamlı ve kalıcı olmasını daha sonraki aşamalarda önerilecek
olan modüllerdeki kazanımlar için bireyi hazırlamak amacıyla geliştirilmiştir.
2. Hazırlanan modül ağır ve orta düzeyde zihinsel yetersizliği olup daha önce özel eğitim hizmeti
almamış veya akademik becerileri içeren modüllerden herhangi birisini alamayacak durumda
olan bireyleri ve 36–72 ay grubunda yer alan zihinsel yetersizliği olan çocukları
kapsamaktadır.
3. “Bilişsel Becerilere Hazırlık” modülünde yer alan becerilerin kazandırılması için dikkat,
görsel, işitsel algı ve el göz koordinasyonunun geliştirilmesi gerekmektedir.
4. Dikkat, bir işi tam olarak yapabilmek için gereken süre içerisinde yapılması istenen davranışa
odaklanabilmektir. Bireylerde dikkatin geliştirmesi ilginin çekilmesiyle gerçekleşir. Bireylerin
yapılan iş üzerine ilgileri çekildikten sonra dikkatin işin devamı süresince canlı tutulması
gerekmektedir. Bireyin ilgi, ihtiyaç ve yaş gelişimine uygun, dikkatini çekecek materyaller
kullanılmalıdır.
5. Renk kavramı öğretilecekse ana renklerden başlanarak öğretim yapılmalıdır. Zihinsel
yetersizliği olan birey, renk kavramını kazanırken verilen rengin olumlu ve olumsuz nitelikleri
arasında ayrım yapması gerekir. Örneğin, “ kırmızı” kavramının olumsuz örnekleri kırmızı
olmayan nesnelerle sunulur. Kırmızı bir kalem yanında sarı renkli bir kalem gösterilerek
kavramın “Bu kırmızı.” , “Bu kırmızı değil.” şeklinde öğretimi yapılır.
6. Kavramın olumlu ve olumsuz örneklerinin karışık sunulması kavramı tamamlayan niteliklerin
açıkça ortaya çıkmasını sağlamaktadır. Kavramın olumlu ve olumsuz örneklerini olabildiğince
somutlaştırmak öğrenmeyi kolaylaştıracaktır. Örneğin, elle tutulabilen boncuk, fasulye vb.
nesneler ile kırmızı kavramının öğretimi somutlaştırılabilir.
7. Karşıtlık (zıtlık) bildiren nesnelerin öğretimi yapılırken bu nesnelerin sunularak bireyin
dokunması ve resimler aracılığıyla görmesi sağlanmalıdır. Örneğin, soğuk anlatılacaksa
bireyin eline buz verilerek soğuğu hissetmesi sağlanmalıdır. Aynı şekilde temiz ve kirli
anlatılırken de temiz ve kirli olan giysi, eşya vb. nesne veya nesne resimleri gösterilmelidir.
8. Her bir kazanımla ilgili çalışılırken kullanılan materyallerin çeşitli duyu organlarına hitap
etmesine özen gösterilmelidir. Birden fazla duyu organına etki yapabilecek görsel ve işitsel
materyaller (ses çıkaran, hikâye anlatan resim kartları vb.) kullanılabilir.
9. Dikkat kontrolünü artırmak için her bir etkinlikte kullanılacak materyaller sırayla bireye
sunulmalıdır.
10. Öğretmen veya uygulayıcı oyun etkinliğine katılarak oyun kurallarına model olmalıdır.
İlerleyen zamanlarda aşamalı olarak öğretmen veya uygulayıcı oyundan çekilmelidir. Sözel
ipucu vererek kurallar hakkında uyarıda bulunmalıdır.
11. Boyama etkinlikleri esnasında bireyin ev ortamında bulunan nesne resimlerinin boyanması,
çeşitli hayvan resimlerinin boyanması ve bireyin çizebiliyorsa kendisinin ortaya koyduğu
resimleri boyama çalışmaları yaptırılmalıdır.
12. Yazma becerisini kazandırmak amacıyla öğretmen veya uygulayıcı, avuç içi ve parmaklarla
serbest boyama, havada, suda ve kum havuzunda çeşitli yazma uygulamaları yaptırmalıdır.
13. Öğretim yapılan ortamda bireylerin oyuncaklar, eğitim araç-gereçleri vb. nesnelerin önce
yarısını görebileceği sonra da saklanan nesnelerin tamamını bulabileceği oyunlar
düzenlenmelidir.
14. Öğretmen veya uygulayıcı, ailelere hangi kazanımı çalıştıklarını, bu kazanımın ev ortamında
nasıl desteklenmesi gerektiği konusunda bilgi vermelidir. Böylece yapılan eğitimin kalıcı
olması için aile teşvik edilmiş olacaktır.
MODÜLÜN İÇERİĞİ
A. ALGI ÇALIŞMALARI
1. İşitsel Algı
2. Görsel Algı
B. YÖNERGE ÇALIŞMALARI
1. Tek Eylem
2. İki Eylem
3. Üç Eylem
C. BOYAMA ÇALIŞMALARI
1. Rastgele
2. Sınırlı
Ç. OYUN OYNAMA
1. Sıra Alma
2. Oyun İçinde Sorumluluk
D. EŞLEME ÇALIŞMALARI
1. Nesne
2. Resim
3. Ses
E. TAKLİT BECERİLERİ
1. Hareket
2. Ses
F. RENKLER
1. Ana Renkler
2. Ara Renkler
G. KARŞITLIK
1. Sıcak- Soğuk
2. Açık- Kapalı
3. Temiz- Kirli
4. Yumuşak-Sert
Ğ. NESNE BULMA ÇALIŞMALARI
1. Saklanan Nesne

BİLİŞSEL BECERİLER MODÜLÜ
1. Adı söylenen nesnenin resmini gösterir. + + + +
2. Üç ve daha fazla eylem bildiren yönergeyi yerine getirir. – – – + + +
3. Sınırlı alanları boyar. – – – – – – – + + +
4. Oyun içindeki sorumluluğunu yerine getirir. – – – – – – + + +
5. Sesleri taklit eder. + +
6. Ara renkleri ayırt eder. – – – – – – – – – – – –
MODÜLÜN AMACI
Öz bakım becerilerini geliştirebilme
KAZANIMLAR
1. Ellerini yıkar.
2. Yüzünü yıkar.
3. Ellerini kurular.
4. Yüzünü kurular.
5. Burnunu mendille temizler.
6. Ayağını yıkar.
7. Ayağını kurular.
8. Saçını yıkar.
9. Saçını kurular.
10. Saçını tarar.
11. Banyo yapar.
12. Dişlerini fırçalar.
13. Tırnağını keser.
14. Sakal tıraşı olur.
15. Kulak temizliği yapar.
16. Ped değiştirir.
17. Tuvalet ihtiyacını giderir.
18. Şapka çıkarır.
19. Bere çıkarır.
20. Eldiven çıkarır.
21. Atkı çıkarır.
22. Çorap çıkarır.
23. Etek çıkarır.
24. Pantolon çıkarır.
25. Külotlu çorap çıkarır.
26. Ayakkabı çıkarır.
27. Ceket çıkarır.
28. Kazak çıkarır.
29. Gömlek çıkarır.
30. Şapka giyer.
31. Bere giyer.
32. Boynuna atkı sarar.
33. Çorap giyer.
34. Etek giyer.
35. Pantolon giyer.
36. Külotlu çorap giyer.
37. Eldiven giyer.
38. Kazak giyer.
39. Gömlek giyer.
40. Ceket giyer.
41. Ayakkabı giyer.
42. Çıt çıt açar.
43. Fermuar açar.
44. Düğme açar.
45. Kemer çıkarır.
46. Çıt çıt kapatır.
47. Fermuar kapatır.
48. Düğme ilikler.
49. Kemer takar.
50. Kaşık ve çatal kullanarak yemek yer.
MODÜLÜN SÜRESİ
Modül için öngörülen süre 240 ders saatidir.
MODÜLÜN UYGULANMASIYLA İLGİLİ AÇIKLAMALAR
1. Zihinsel yetersizliği olan bireylerin yaşamlarını sürdürebilmeleri için farklı ortamlarda
öz bakım becerileri konusunda yaşama hazırlanmaları gerekmektedir. “Öz Bakım
Becerileri” modülüyle bu bilgi ve becerilerin kazandırılması amaçlanmıştır. Öz bakım
becerileri, bireyin başkalarına bağımlı olmadan, gereksinimlerini karşılaması için
gerekli olan becerileri içerir.
2. Öz bakım becerilerini kazanma; çocuğun motor, dil, zihin ve duygu gelişimine bağlı olduğu için öğretim çalışmalarında zihinsel yetersizliği olan bireylerin her gelişim
alanı bir bütün olarak ele alınmalıdır. Öz bakım becerilerinin kazandırılabilmesi için bireyin önceden gerçekleştirmesi gereken ön koşul becerileri vardır. Bunlar; büyük ve
küçük kasların kullanımını gerektiren beceriler, el göz koordinasyonu, hareketleri
taklit etme, görsel dikkat, basit yönergeleri anlamadır. Bu becerileri gerçekleştiren
bireylerin öz bakım ve becerilerini öğrenmeleri daha kolay olacaktır. Bireylerin bu
becerileri gerçekleştirme düzeylerini belirlemenin yanı sıra, öğretimi etkileyecek ön koşul becerilerin de değerlendirilmesi gerekir. Ayrıca, varsa bireyin başka
yetersizlikleri (fiziksel, görsel vb.) ile problem davranışları da dikkate alınmalı, buna
göre planlama ve öğretim yapılmalıdır.
3. Öz bakım becerilerinin öğretiminde; ileri zincirleme, tersine zincirleme ve tüm beceri
yöntemleri kullanılmalıdır. Bu yöntemlerin ortak yönü; öğretimde yardım türlerinin
kullanılması, yardım düzeyinin yavaş yavaş azaltılması sonunda bireyin davranışı
bağımsız olarak yapabilmesi ve öğrendiklerini farklı ortamlarda uygulayabilmesidir.
4. Zihinsel yetersizliği olan bireylerin, kendiliklerinden çevreden bilgi edinebilme ve
bilgiyi genelleyebilme süreçlerinde güçlükleri vardır. Becerileri kazanmalarında daha
fazla yönlendirilmeye, desteklenmeye, sürekli ve sistemli bir eğitime gereksinim
duyarlar. Bu nedenle beceri kazandırma süreci; uzun süreli eğitim ve sık tekrar etmeyi
gerektirir.
5. Öz bakım becerilerinin öğretiminde; sözel ipucu, işaret ipucu, model olma ve fiziksel
yardım ipuçları kullanılmalıdır.
6. Sözel ipucu, model olma ve fiziksel yardım ipuçları ile bunların her birinin kendi
içindeki basamaklarıyla ilgili ipuçları geri çekilirken bireyin özellikleri dikkate
alınmalı ve ipuçları sistematik bir şekilde çekilmelidir.
7. Zihinsel yetersizliği olan bireyler normal gelişim gösteren bireylere oranla daha sık
başarısızlıkla karşı karşıya kalmaktadırlar. Bu nedenle eğitimlerinde; onları başarılı
kılacak öğretim yöntemleri seçilmelidir.
8. Bireyin başarılı olma girişimlerinin desteklenmesi ve pekiştirilmesinde, yeteneklerine
ilişkin güvenlerinin artırılması, güdülenmelerinin yeterli ölçüde sağlanması gibi ögeler
dikkate alınmalıdır. Böylece, bu bireylerin gerçekte başarabilecekleri düzeye
ulaşmaları da sağlanmış olacaktır.
9. Çok basamaklı becerilerin öğretiminde beceri alt işlem basmaklarına ayrılmalıdır. Bir
beceriyi gerçekleştirebilmek için gerekli her bir bildirimin ayrıntılı olarak sıralanması
gereklidir. Beceri basamakları belirlenirken bireysel farklılıklar (gelişim, yaş,
yetersizlikten etkilenme derecesi vb.) göz önünde tutulmalıdır. Gerektiğinde materyal
uyarlamasına gidilmelidir.
10. Kurumda kişisel bakım ve temizlik becerilerinden doğrudan öğretimi yapılamayacak
olan; banyo yapma, sakal tıraşı dışındaki tıraş becerileri, ped değiştirme becerilerinde
ailenin aktif katılımının sağlanarak beceri öğretimi konusunda aileye eğitim ve
gerektiğinde danışmanlık hizmeti verilmelidir.
11. Tuvalet becerisinin öğretiminde bireyin; tuvalete kendi kendine gidebilmesi, temel
giyinme ve soyunma becerilerini öğrenmesi için gerekli el becerilerine sahip olması,
yüz ifadesiyle, duruşuyla ve sözel olarak tuvalet gereksinimini ifade etmesi, ıslak ve
kirli olmaktan hoşnutsuzluk duyması, en azından 5 dakika oturur durumda
kalabilmesi, tuvalet becerisiyle ilgili basit emirleri anlaması, problem davranışının
olmaması tuvalet becerisinin öğretimini büyük ölçüde kolaylaştıracaktır.
12. Tuvalet becerisi aile ile birlikte yürütülmeli, öncelikle kuruluk kaydı tutularak kuruluk
süresi belirlenmeli ardından gündüz tuvalet kontrolü kazandırılmalıdır. Gündüz tuvalet
kontrolü kazandırıldıktan sonra gece tuvalet kontrolüne geçilmelidir.
13. Tuvalet öğretiminde bireyin giydiği giysilerin kolayca çıkarıp giyebileceği türden
olmasına, tuvaletin her birey için kullanışlı ve vücuduna uygun ölçülerde olmasına
dikkat edilmelidir. Bunların dışında; tuvaletin türü, sifon zincirinin uzunluğu, tuvalet
kâğıdının yeri vb.leri bireylerin özelliklerine göre ayarlanmalıdır.
14. Giyinme becerilerinin öğretimi yapılırken her bir beceri ayrı ayrı çalışılmalıdır.
Örneğin; pantolon, ayakkabı, gömlek, ceket giyme ve çıkarma becerileri; düğme
ilikleme, fermuar kapatma, çıt çıt kapatma, ayakkabı bağcığını bağlama gibi
becerilerden ayrı olarak ele alınmalıdır. Giyinme becerilerinde her zaman çıkarma
becerisinin öğretimi öncelikle yapılmalı daha sonra giyinme becerisi öğretilmelidir.
15. Öğretim ortamı, bireyin etkileşimde bulunduğu ve öğretme öğrenme etkinliklerinin
meydana geldiği çevredir. Psikolojik, sosyal ve fiziksel boyutları olan bu çevrenin,
eğitim etkinliklerine uygun olarak düzenlenmesi gerekir.
16. Bazı öz bakım becerilerinin öğretiminde ( tırnak kesme, tuvalet beceresi gibi ) birden
fazla öğretim yapmak gerekebilir.
17. Öz bakım becerilerinin öğretimi gerekli araç ve gereçlerin bulunduğu (lavabo, mutfak
araç gereçleri, kişisel temizlik malzemeleri, beceri küpü, giysi dolapları gibi
malzemelerin bulunduğu) ortamlarda gerçekleştirilmelidir.
18. Zihinsel yetersizliği olan bireyleri eğitim sürecinde sürekli değerlendirerek
gereksinimlerine göre gerekli program değişikliklerine ve ortam düzenlemelerine
gidilmelidir.
19. Zihinsel yetersizliği olan bireylerin öz bakım becerilerini evde ve diğer ortamlarda
pekiştirmek amacıyla öğretim sürecinde ailenin çalışmalara katılımı sağlanmalı ve aile
eğitim programı hazırlanmalıdır.
20. Bireyin yemek yeme becerilerini kazanabilmesi için birtakım ön koşul becerilere sahip
olması gerekir. Bunlar; sandalyede oturduğunda dengesini sağlama, ağız
fonksiyonlarını yerine getirme (emme, dil hareketleri, ısırma, ağız kapama, yutma),
yemek yemeyle ilgili basit yönergeleri anlama, hareketleri taklit edebilme, nesneleri
tutup bırakabilme, baş kontrolü ve el göz koordinasyonu vb. yeterliliklere sahip
olmadır. Bu ön koşul becerilere ne ölçüde sahip olduğu belirlendikten sonra ön koşul
becerilerden başlayarak öncelikle hangi becerinin öğretileceğine karar verilmesi
gerekmektedir.
21. Doğal ortamda yapılan öğretim daha kalıcı olduğu ve genellenebildiği için yemek
yeme becerileri öğretiminin yemekhanede/mutfakta yapılması daha uygundur.
Öğretimin daha etkili olabilmesi için yemek yeme becerilerinin öğretiminin bireyin
öğün zamanlarında yapılmasına özen gösterilmelidir.
22. Yemek yeme becerilerinin öğretiminde kullanılacak masa ve sandalyenin, bireyin
fiziksel özelliklerine uygun olmasına; kaşık, çatal, bardak vb. araçların
büyüklüklerinin bireyin eline, ağzına uygun olmasına özen gösterilmelidir. Ayrıca
bireyin başka yetersizlikleri varsa bu yetersizliklerin onun yemek yeme davranışını ne
derece engellediği tespit edilerek öğretim planı hazırlanmalı, ortam ve araç gereç
düzenlemesi buna göre yapılmalıdır.
MODÜLÜN İÇERİĞİ
A. KİŞİSEL BAKIM VE TEMİZLİK
1. El Yıkama ve Kurulama
2. Yüz Yıkama ve Kurulama
3. Burun Temizleme
4. Ayak Yıkama ve Kurulama
5. Saç Yıkama ve Kurulama
6. Saç Tarama
7. Diş Fırçalama
8. Tırnak Kesme ve Bakımı
9. Sakal Tıraşı Olma
10. Kulak Temizliği
11. Ped Değiştirme
12. Banyo Yapma
13. Tuvalet İhtiyacını Giderme
B.GİYSİLERİ ÇIKARMA VE GİYİNME
1. Şapka / Bere Çıkarma ve Giyme
2. Eldiven Çıkarma ve Giyme
3. Atkı Çıkarma ve Giyme
4. Çorap Çıkarma ve Giyme
5. Etek Çıkarma ve Giyme
6. Pantolon Çıkarma ve Giyme
7. Külotlu Çorap Çıkarma ve Giyme
8. Ayakkabı Çıkarma ve Giyme
9. Gömlek Çıkarma ve Giyme
10. Kazak Çıkarma ve Giyme
11. Ceket Çıkarma ve Giyme
12. Çıt Çıt Açma ve Kapama
13. Fermuar Açma ve Kapama
14. Düğme Açma ve Kapama
15. Kemer Açma ve Kapama
C. YEMEK YEME
1. Yemek Yemeye Hazırlık
2. Beslenme Araç Gereçlerini Kullanma
3. Yemek Yeme Kuralları
4. Yemek Sonrası Temizlik

GÜNLÜK YAŞAM BECERİLERİ MODÜLÜ
MODÜLÜN AMACI
Günlük yaşam becerilerini geliştirebilme
KAZANIMLAR
1. Saç kurutma makinesi kullanır.
2. Telefon kullanır.
3. Çalar saat kurar.
4. Asansör kullanır.
5. Bilgisayar kullanır.
6. Perde açar.
7. Perde kapatır.
8. Pencere açar.
9. Pencere kapatır.
10. Kapı açar.
11. Kapı kapatır.
12. Çöp toplar.
13. Masa siler.
14. Yer siler.
15. Toz alır.
16. Yer süpürür.
17. Cam siler.
18. Dolap düzeltir.
19. Lavabo temizler.
20. Buzdolabı temizler.
21. Elektrik süpürgesi kullanır.
22. Elektrik süpürgesini temizler.
23. Yatak düzeltir.
24. Nevresim takar.
25. Giysi katlar.
26. Giysi fırçalar.
27. Elde çamaşır yıkar.
28. Çamaşır makinesinde çamaşır yıkar.
29. Çamaşır asar.
30. Ütü yapar.
31. İğneye iplik geçirir.
32. Düğme diker.
33. Örgü örer.
34. Ayakkabı boyar.
35. Mutfakta alınması gereken güvenlik önlemlerini açıklar.
36. Kibrit yakar.
37. Çakmak kullanır.
38. Şişe kapağını açacak ile açar.
39. Ocak kullanır.
40. Fırın kullanır.
41. Mikser kullanır.
42. Buzdolabı kullanır.
43. Tost makinesi kullanır.
44. Ekmeğe yumuşak gıda maddeleri sürer.
45. Yiyecek doğrar.
46. Yiyecek dilimler.
47. Yiyecek rendeler.
48. Bıçakla yiyecek soyar.
49. Yiyecek haşlar.
50. Salata yapar.
51. Sandviç hazırlar.
52. Tost yapar.
53. Hazır çorba pişirir.
54. Tavada yumurta pişirir.
55. Domates sosu hazırlar.
56. Makarna pişirir.
57. Pilav pişirir.
58. Sebze kızartır.
59. Toz içecek hazırlar.
60. Ayran yapar.
61. Süt ısıtır.
62. Çay demler.
63. Yemek masasını hazırlar.
64. Yemek masası toplar.
65. Çay servisi yapar.
66. Elde bulaşık yıkar.
67. Bulaşık makinesinde bulaşık yıkar.

MODÜLÜN SÜRESİ
Bu modül için öngörülen süre 120 ders saatidir.
MODÜLÜN UYGULANMASIYLA İLGİLİ AÇIKLAMALAR
1. “Günlük Yaşam Becerileri” modülü zihinsel yetersizliği olan bireylerin bağımsız olarak
yaşamlarını sürdürebilmeleri için gerekli olan ev içi becerilerini (ev temizliği, mutfak
becerileri, giysi bakımı gibi) bireylere kazandırmayı amaçlamaktadır.
2. Günlük yaşamı devam ettirebilmek için gerekli olan becerilerin öğretiminde ortam düzenlemesi büyük önem taşımaktadır. Bunun için kurum bünyesinde uygulama evinin oluşturulması ve bireylerin aktif olarak bu ortamdan yararlanmaları sağlanmalıdır.
Çalışma yerinin öğretilecek beceriye uygun seçilmesi öğrenmeyi kolaylaştıracaktır.
Çalışmaların tamamen doğal ortamlarda yapılmasına dikkat edilmelidir. Örneğin; oturma odasıyla ilgili beceriler oturma odasında, yatak odasıyla ilgili beceriler yatak odasında, mutfakla ilgili beceriler mutfakta çalışılmalıdır. Böylece bireylerin doğal ortamda öğrendikleri beceriyi genellemesi kolaylaşır. Ancak doğal ortam kurum içerisinde sağlanamadığında yapılandırılmış ortamda ilgili becerinin çalışılması gerekmektedir. Ayrıca eğitim ortamında bireyin dikkatini dağıtacak uyaranların olmamasına, ortamın ısı, ışık ve ses düzeyinin de eğitim-öğretim faaliyetlerini aksatmayacak seviyede olmasına dikkat edilmelidir.
3. Kurum ortamındaki bazı sınırlılıklar günlük yaşamı devam ettirebilmek için gerekli olan becerilerin başka ortamlara transferinin ve kalıcılığının sağlanmasını
güçleştirebilmektedir. Ailelerin çocuklarıyla geçirdikleri zaman diliminin daha uzun,
öğrenmenin doğal ortamda daha kolay ve kalıcı olması nedeniyle bireylerin okulda öğrendikleri bilgi ve becerilerin pekiştirilmesi ve süreklilik kazanması için aileyle iş birliğine gidilmeli ve aile eğitim programları geliştirilerek uygulanmalıdır.
4. Günlük yaşam becerilerini kazanma; eğitime başlama zamanı, bireyin motor, dil, zihin ve duygu gelişimine bağlıdır. Bu becerilerin kazandırılabilmesi için bireyin önceden gerçekleştirmesi gereken ön koşul beceriler vardır. Bunlar; büyük ve küçük kasların 58 kullanımını gerektiren beceriler, el göz koordinasyonu, hareketleri taklit etme, görsel dikkat ve basit emirleri (ver, al, tut, yap vb.) anlamadır. Bu becerileri gerçekleştiren bireylerin günlük yaşam becerilerini öğrenmeleri daha kolay olacaktır.
5. Günlük yaşam becerilerinin öğretiminde; ileri zincirleme, tüm beceri ve tersine
zincirleme yöntemleri kullanılmaktadır. Bu yöntemlerin ortak yönü; öğretimde yardım
türlerinin kullanılması, yardım düzeyinin yavaş yavaş azaltılması sonunda bireyin
davranışı bağımsız olarak yapabilmesi ve öğrendiklerini farklı ortamlarda
uygulayabilmesidir. Günlük yaşamı devam ettirebilmek için gerekli olan becerilerin
öğretiminde, bireyin gelişim özellikleri ve bireysel yeterlilikleri ile öğretilecek becerinin
özelliğine uygun bir öğretim yöntemi seçilmesine dikkat edilmelidir.
6. Destek eğitime ihtiyaç duyan zihinsel yetersizliği olan bireyler, becerileri
kazanmalarında daha fazla yönlendirilmeye, desteklenmeye, sürekli ve sistemli bir
eğitime gereksinim duyarlar. Bu nedenle beceri kazandırma süreci; uzun süreli eğitim,
sık tekrar, sözel ipuçları, model olma ve fiziksel yardımda bulunma gibi öğretim
süreçlerinin kullanılmasını gerektirmektedir.
7. Telefon kullanma becerisinin öğretiminde bireyin günlük yaşantısında kullanabileceği ev
veya cep telefonu, ankesörlü telefon çeşitlerinden her birinin öğretim süreci farklı
olmalıdır. Bireylerin günlük yaşantısında öncelikli olarak hangi telefonu kullanması
gerekiyorsa öğretime o telefondan başlanmalıdır.
8. Öğretime başlamadan önce, öğretilecek beceriyle ilgili araçların önceden belirlenip
çalışma sırasında hazır bulundurulması, tam ve sağlam olması gerekir. Örneğin mutfak
becerilerinden çay demleme becerisinin kazandırılması için gerekli olan çaydanlık,
demlik, çay vb. araç-gereç temin edilmelidir. Ayrıca kullanılacak araç ve gereçlerin
bireyin bireysel gelişim özelliklerine uygun olmasına dikkat edilmelidir.
9. Bireylere, uygun ortam ve araç-gereç sağlandıktan sonra günlük yaşam becerilerini
kazandırmak için önceden yapılan değerlendirmeler de dikkate alınarak öğretime geçilir.
Bu aşamada kazandırılmak istenen beceriler bireye açık ve basit bir şekilde baştan sona
anlatılmalı ve/veya gösterilmelidir. Bireyin başarılı olacağını belirten ifadeler kullanarak
beceriyi öğrenmede birey cesaretlendirilmelidir. Daha sonra bireye becerinin her
basamağı sırasıyla tek tek anlatılıp gösterilirken bireyin de tekrar etmesi sağlanmalıdır.
Bu aşama sonunda bireye beceri ile ilgili yönerge verilerek bireyden beceriyi sırasıyla
yapması istenir. Bireye beceriyi yapabilmesi için yeterli zaman verilmelidir. Bireye
bağımsız olarak yaptığı basamakta müdahale edilmezken yapamadığı basamakta ipucu
veya yardım sağlanarak bireyin beceriyi yapması sağlanır. Birey beceri basamaklarını
59
doğru olarak yaptığında pekiştirilmedir. Bu pekiştirme “Aferin, çok güzel.” vb. sözel
pekiştireçler olabileceği gibi somut pekiştireçler de olabilir. Öğretim esnasında genel
ifadelerden çok özel ifadeler, soyut kavramlardan çok somut kavramlar kullanılmalıdır.
Bireyin anlamadığı konu ve becerileri sorması, duygu ve düşüncelerini ifade etmesi
sağlanmalıdır.
10. Modülde yer alan tüm beceriler ile ilgili çalışmalar yapılırken de kolaydan zora doğru bir
yol izlenmelidir. Ayrıca her becerinin öğretiminde ön koşul becerilerin daha önce
öğretilmesine dikkat edilmelidir. Örneğin, salata yapma becerisinden önce, bıçakla
yiyecek doğrama becerisi kazandırılmalıdır. Bu tür kesici aletlerin kullanılacağı
becerilerde tüm güvenlik tedbirlerinin alınmasına özen gösterilmelidir.
11. Bireylere ev araç gereçlerinin kullanımı öğretilirken kişisel yaşantısında kullanacağı araç
gereçlerin öğretimine öncelik verilmelidir. Örneğin, bireyin evinde bulaşık makinesi
yoksa bulaşık makinesi kullanımı becerisi diğer becerilerden daha sonraya bırakılmalıdır.
12. Destek eğitimi ile kazandırılmak istenen beceriler, mutlaka bireyin evinde de tekrar
edilmelidir. Bu nedenle becerinin nasıl öğretileceği konusunda aileye eğitim verilmelidir.
Bu çerçevede bireye kazandırılmak istenen kazanım ve buna ilişkin eğitim programı
(BEP) ile ilgili ailenin yapacakları düzenli toplantılar ve görüşmelerle anlatılmalıdır.
MODÜLÜN İÇERİĞİ
A. ÇEŞİTLİ ARAÇ GEREÇLERİ KULLANMA
1. Saç Kurutma Makinesi
2. Ev Telefonu-Cep Telefonu-Ankesörlü Telefon
3. Çalar Saat Kurma
4. Asansör
5. Bilgisayar
B. EV TEMİZLİĞİ VE DÜZENİ
1. Perde Açma ve Kapatma
2. Pencere Açma ve Kapatma
3. Kapı Açma ve Kapatma
4. Çöp Toplama
5. Masa ve Yer Silme
6. Toz Alma
7. Yer Süpürme
8. Cam Silme
60
9. Dolap Düzeltme
10. Buzdolabı ve Lâvabo Temizleme
11. Elektrik Süpürgesi Kullanma ve Temizleme
12. Yatak Düzeltme
13. Nevresim Takma
C. GİYSİLERİN BAKIMI
1. Giysi Katlama
2. Giysi Fırçalama
3. Elde ve Makinede Çamaşır Yıkama
4. Çamaşır Asma
5. Ütü Yapma
6. İğneye İplik Geçirme
7. Düğme Dikme
8. Örgü Örme
9. Ayakkabı Boyama
D. MUTFAK BECERİLERİ
1. Mutfakta Alınması Gereken Güvenlik Önlemleri
2. Mutfak Araç Gereçleri
a. Kibrit
b. Çakmak
c. Açacak
ç. Ocak
d. Fırın
e. Mikser
f. Buzdolabı
g. Tost makinesi
3. Yiyecek Hazırlama
a. Ekmeğe yumuşak gıda maddeleri sürme
b. Yiyecek doğrama
c. Yiyecek dilimleme
ç. Yiyecek rendeleme
d. Bıçakla yiyecek soyma
e. Yiyecek haşlama
f. Salata yapma
g. Sandviç hazırlama
ğ. Hazır çorba pişirme
h. Tost yapma
ı. Hazır çorba pişirme
i. Tavada yumurta pişirme
j. Domates sosu hazırlama
k. Makarna pişirme
l. Pilav pişirme
m. Sebze kızartma
4. İçecek Hazırlama
a. Toz içecek hazırlama
b. Ayran yapma
c. Süt ısıtma
ç. Çay demleme
5. Temizlik ve Düzen
a. Yemek masası hazırlama
b. Çay servisi yapma
c. Elde bulaşık yıkama
ç. Bulaşık makinesinde bulaşık yıkama
TOPLUMSAL YAŞAM BECERİLERİ MODÜLÜ
MODÜLÜN AMACI
Toplumsal yaşam becerilerini kazanabilme
KAZANIMLAR
1. Günlük işlerin gerektirdiği farklı durumlara uygun söz kalıplarını kullanır.
2. Gerektirdiğinde reddetme davranışı gösterir.
3. Karşısındaki kişilerin ifade ettiği duygulara uygun tepki verir.
4. İletişimde bulunduğu kişilere karşı hoşgörülü ve anlayışlı olmaya dikkat eder.
5. Bilgi almak için sorular sorar.
6. Serbest zamanını ilgileri doğrultusunda değerlendirir.
7. Sinema, tiyatro gibi yerlerde uyulması gereken kurallara uyar.
8. Lokantada uyulması gereken kurallara uyar.
9. Alışveriş yapılan yerlerde uyulması gereken kurallara uyar.
10. Toplu taşıma araçlarında uyulması gereken kurallara uyar.
11. Okul servisinde uyulması gereken kurallara uyar.
12. Gezi çantası hazırlar.
13. Gezi öncesi evde alınması gereken önlemleri belirtir.
14. Başlıca meslekleri tanır.
15. Para yerine geçen belgeleri kullanıldığı yerlere göre tanır.
16. Aylık kişisel bütçe hazırlar.
17. Tasarruf yapmanın yararlarını açıklar.
18. Otomatik vezne makinesinden (ATM) para çeker.
19. Fatura yatırır.
20. Alışveriş yapılan yerleri ayırt eder.
21. Alışveriş yapar.
22. Tüketici haklarını açıklar.

MODÜLÜN SÜRESİ
Modül için öngörülen süre 100 ders saatidir.
MODÜLÜN UYGULANMASIYLA İLGİLİ AÇIKLAMALAR
1. Zihinsel yetersizliği olan bireylerin eğitimlerinin temel amacı, bu bireylerin
yaşamlarını bağımsız olarak devam ettirebilmeleri için gerekli olan becerileri
kazandırmaktır. “Toplumsal Yaşam Becerileri” modülü zihinsel yetersizliği olanlara,
okul öncesi dönemden başlayarak güvenli ve bağımsız yaşam becerileri kazandırmayı
amaçlamaktadır.
2. Zihinsel yetersizliği olan bireylerin başkalarına bağımlı olmadan yaşamlarını
sürdürmeleri, kendi kendilerine yeterli duruma gelmeleri ve toplumla bütünleşmeleri
amaçlanmaktadır. Bu amaca ulaşılması, bireyin bireysel farklılıkları ile yapabildikleri
dikkate alınarak eğitim gereksinimlerinin belirlenmesi ve gereksinimlerine uygun
eğitim ortamlarının sunulmasıyla mümkün olabilmektedir.
3. Zihinsel yetersizliği olan bireylerin eğitim gereksinimleri onların bazı özelliklerine
göre farklılaşabilmektedir. Zihinsel öğrenme yetersizliği olan bireyler homojen bir
grup olmadığından çeşitli özelliklerine bağlı olarak kendi içlerinde önemli bireysel
farklılıklar göstermektedirler. Bu farklılıklar, onların toplum yaşamına
hazırlanmalarında gerekli olan birçok beceriyi öğrenmede başkalarının yardımına daha
fazla gereksinim duymalarına yol açabilmektedir. Özellikle, diğer bireylerin kendi
başlarına ya da çok az yardımla öğrendikleri birçok beceriyi zihinsel öğrenme
yetersizliği olan bireyler, kendi başlarına öğrenmede ya da az bir yardımla üstesinden
gelmede güçlük çekebilmektedirler. Dolayısıyla zihinsel yetersizliği olan bireyler
bağımsız yaşam becerileri kazanmada destek eğitimine ihtiyaç duymaktadırlar.
4. Zihinsel yetersizliği olan bireylerin toplumsal yaşam becerilerinin evde ve diğer
ortamlarda pekiştirilmesi amacıyla öğretim sürecinde ailelerin çalışmalara katılmaları
sağlanmalı ve aile eğitim programı hazırlanmalıdır.
5. İletişim becerileri zihinsel yetersizliği olan bireylere kazandırılırken bireysel eğitimin
yanı sıra grup eğitimi de yapılmalıdır. Bu konuda yapılacak eğitimlerde önceden
ekinlikler hazırlanmalıdır. İletişim becerilerinin kazandırılmasında zihinsel öğrenme
yetersizliği olan bireylerin toplumla beraber olduğu zamanlarda ailelerin katkısı da
çok önemlidir. Bu nedenle aile eğitimlerinde ailelere zihinsel yetersizliği olan
bireylere iletişim becerilerinin kazandırılması için yapmaları gerekenler detaylı olarak
anlatılmalıdır.
6. İletişim becerilerini kazandırmada oyun, zihinsel yetersizliği olan bireylerin eğitimi
açısından önemlidir. Oyun sırasında zihinsel yetersizliği olan bireyler gözlenip oyun
içindeki ve oyuna karşı davranışlarından bireysel özelliklerinin nasıl olduğu
konusunda fikir edinilebilinir. Zihinsel yetersizliği olan bireylerin gösterdiği problem
davranışların-saldırganlık gibi-oyun etkinlikleri içerisinde düzeltilme olanağı ve bu
davranış problemlerini uygun şekilde azaltma veya ortadan kaldırma olanağı
bulunabilir. Öğretmen veya uygulayıcı, anne baba ve uzmanların iş birliğinde
bulunması bireyin olumlu davranışlarının artırılmasını veya olumsuz davranışlarının
azaltılmasını sağlar. Bu nedenle toplumsal iletişim becerilerini kazandırmada oyun
etkinliklerine de yer verilmelidir. Ancak buradan davranış değiştirme süreci sadece
oyun ve etkinliklerle sürdürülür gibi bir anlam çıkarılmaması gerekmektedir. Çünkü
davranış sağaltımı kendine özgü yöntem ve teknikleri olan önemli bir süreci
kapsamaktadır.
7. İletişim becerileri içerisinde yer alan “günlük durumlarda söz kalıpları” konusunda
bireylere günlük işlerin gerektirdiği bazı söz kalıplarını farklı durumlara uygun olarak
nasıl kullanacakları öğretilmelidir. Örneğin; birey hata yaptığında özür dilemeli,
kendisine yapılan yardımlar karşılığında teşekkür etmeli, herhangi bir şey isteyeceği
zaman rica etmelidir. Buna yönelik grup etkinlikleri yapılmalıdır.
8. Toplum yaşamındaki kuralların öğretiminde, zihinsel yetersizliği olan bireyler sık sık
sinema, tiyatro, lokanta, alışveriş merkezi gibi yerlere götürülmeli, toplu taşıma
araçlarına bindirilmeli ve buralarda nasıl davranması gerektiği uygulamalı olarak
öğretilmelidir. Bu konuda da aile eğitimine gidilmeli, öğretilen beceriler kişisel
yaşantısında da devam ettirilmelidir.
9. Zihinsel yetersizliği olan bireylerin bağımsız yaşamlarını sürdürmelerinde para
kullanımı çok önemli ve gerekli bir beceridir. Bu becerilerin doğal ortamlarda
kazandırılması gerekmektedir. Bu nedenle destek eğitiminden yararlanan bireyleri
alışveriş merkezlerine, pazarlara, marketlere vb. yerlere götürerek para kullanmaları
sağlanmalıdır.
10. “Bilinçli Tüketicilik” başlığı altında “para yerine geçen belgeler” konusu öğretilirken
bireylere bu belgeleri kullanabilecekleri ortamlar sağlanmalıdır. Belgeler kredi kartı,
hediye çeki vb. olabileceği gibi otobüse, metroya binildiğinde kullanılan bilet, kart vb.
de olabilir. Örneğin, alışveriş merkezine (mağaza, market gibi) götürülerek kredi kartı
kullandırılabilir. Bu konuda aileyle iş birliği çok önemlidir. Ailenin de bireyi bu
belgeleri kullanabileceği yerlere (otobüs, market vb.) götürmesi istenmelidir. Kredi
kartının kullanımı esnasında gereken güvenlik tedbirleri de önemle açıklanmalıdır.
11. Zihinsel yetersizliği olan bireylere parayı nasıl kullanılacağının yanında, tasarruf
yapma, bütçe yapma gibi becerilerin de kazandırılması gerekmektedir. Çünkü
bireylerin değişik ortamlarda yaşamlarını sürdürebilmeleri için ciddi olarak
hazırlanmaları gerekir. Bu bireylerin aile üyesi, işçi, serbest zaman etkinliklerine
katılımcı olma, tüketicilik ve vatandaşlık gibi toplumsal rolleri üstlenebilmeleri için
tam bağımsızlık kazanmaları önemlidir. Bu nedenlerle zihinsel yetersizliği olan
bireylere bütçe yapma ve tasarruf yapma becerileri öğretilmelidir. Bunun için
bireylerin ailelerinden bireye bir ayda kullanacakları miktarda para vermeleri
istenmelidir. Bireylere bu parayı nasıl kullanacaklarını, nasıl tasarruf yapabileceklerini
belirten bütçeler hazırlatılmalıdır.
12. Banka işlemleri ile ilgili becerilerin öğretiminde de zihinsel yetersizliği olan bireylere
uygulama imkânı sağlanmalıdır. Bireyler bankaya götürülmeli, kredi kartı
kullandırılmalı ve ATM’den para çekmelerine yönelik uygulamalar yaptırılmalıdır.
13. Eğitim ortamı, çocuğun etkileşimde bulunduğu ve öğretme öğrenme etkinliklerinin
meydana geldiği çevredir. Psikolojik, sosyal ve fiziksel boyutları olan bu çevrenin,
eğitim etkinliklerine uygun olarak düzenlenmesi gerekir.
14. Zihinsel yetersizliği olan bireyler heterojen bir grup olmaları nedeniyle, eğitici bu
becerilerin kazandırılmasında programda yer alan yöntem ve teknikler dışında,
bireylerin performanslarını dikkate alarak farklı teknikler de kullanabilir.
15. Karmaşık, çok basamaklı becerilerin öğretilmesi kolay alt beceri basamaklarına (işlem
basamaklarına) ayrılmalıdır. Bir kazanımı (beceriyi) gerçekleştirebilmek için gerekli
her bir davranışın ayrıntılı ve mantıklı olarak sıralanması ya da davranış zincirinin
betimlenmesi gereklidir. Becerilerin basamakları belirlenirken bireysel farklılıklar
(gelişim, yaş, yetersizlikten etkilenme derecesi) göz önünde tutulmalıdır.
16. Zihinsel yetersizliği bulunan bireylerin eğitim öğretimlerinde; onlara uygun öğretim
yöntemlerinin seçilmesi, başarısızlık duygusunu yaşamayacakları ya da en az
yaşayacakları ortamların hazırlanması, başarılı olma girişimlerinin desteklenmesi ve
pekiştirilmesi, yeteneklerine ilişkin güvenlerinin artırılması, güdülenmelerinin yeterli
ölçüde sağlanması gibi ögeler dikkate alınmalıdır. Böylece, bu bireylerin gerçekte
başarabilecekleri düzeye ulaşmaları da sağlanmış olacaktır.
17. Zihinsel yetersizliği olan bireyleri eğitim sürecinde sürekli değerlendirerek
gereksinimlerine göre gerekli program değişikliklerine ve ortam düzenlemelerine
gidilmelidir.
MODÜLÜN İÇERİĞİ
A. İLETİŞİM BECERİLERİ
1. Günlük Yaşantılarda Söz Kalıpları
2. Duygulara Uygun Tepki
3. Hoşgörü ve Anlayış
4. Sorular Sorma
5. Serbest Zaman Etkinlikleri
B. TOPLUM YAŞAMINDAKİ KURALLAR
1. Sinemada, Tiyatroda Uyulması Gereken Kurallar
2. Lokantada Uyulması Gereken Kurallar
3. Alışveriş Yapılan Yerlerde Uyulması Gereken Kurallar
4. Toplu Taşıma Araçlarında Uyulması Gereken Kurallar
5. Okul Servisinde Uyulması Gereken Kurallar
C. YOLCULUK YAPMA
1. Yolculuk Hazırlığı
2. Yolculuk Öncesi Alınması Gereken Tedbirler
Ç. MESLEKLERİ TANIYALIM
D. BİLİNÇLİ TÜKETİCİLİK
1. Para Yerine Geçen Belgeler
2. Kişisel Bütçe Hazırlama
3. Tasarruf Yapma
4. Otomatik Vezne Makinesinden (ATM) Para Çekme
5. Fatura Yatırma
6. Alışveriş
7. Tüketici Hakları

DİL, KONUŞMA VE ALTERNATİF İLETİŞİM BECERİLERİ MODÜLÜ
MODÜLÜN AMACI
Dil, konuşma ve alternatif iletişim becerilerini geliştirebilme
KAZANIMLAR
1. Sesin yönünü bulur.
2. Sesin kaynağını bulur.
3. Adı söylendiğinde bakar.
4. Konuşana dikkatini yönelttiğini jest, mimik ve hareketlerle gösterir.
5. Farklı resimler arasından ismi söylenen nesneyi gösterir.
6. Resim üstünde istenen nesneyi gösterir.
7. Tek basamaklı basit sözel yönergeleri yerine getirir.
8. İki ve üç basamaklı sözel yönergeleri yerine getirir.
9. Sözel olmayan yönergeleri yerine getirir.
10. Nesnelerle yapılan büyük kas davranışlarını taklit eder.
11. Nesne kullanılmaksızın gerçekleştirilen büyük kas davranışlarını taklit eder.
12. Küçük kaslarla gerçekleştirilen davranışları taklit eder.
13. Yüz hareketlerini taklit eder.
14. Motor hareketlerde sıra alır.
15. Oyun zamanında sıra alır.
16. Kendi sesini kullanarak sıra alır.
17. Kurallı oyunları sürdürebilmek için sıra alır.
18. Tek heceli sözcükleri taklit eder.
19. İki ve daha fazla heceden oluşan sözcükleri taklit eder.
20. Jest ve işaretlere dayalı olarak gereksinimlerini ifade eder.
21. İsim bildiren sözcükler kullanır.
22. Olumsuzluk bildiren sözcükler kullanır.
23. Eylem bildiren sözcükler kullanır.
24. Tekrar bildiren sözcükler kullanır.
25. Yer bildiren sözcükler kullanır.
26. Tek sözcük kullanarak gereksinimlerini ifade eder.
27. İletişim başlatır.
28. İletişim sürdürür.
29. İki sözcüklü cümlecikler kullanarak gereksinimlerini ifade eder.
30. Üç ve daha fazla sözcük içeren cümleler kullanarak gereksinimlerini ifade eder.
31. Gördüğü ve yaşadığı olaylarla ilgili bilgi verir.
32. Bilgi ister.
33. Nesneleri reddeder.
34. Hizmeti reddeder.
35. Bilgiyi reddeder.
36. Görsellerle desteklenen olayları anlatır.
37. Bedenine ait özellikleri belirtir.
38. Bir gününü basit ifadelerle anlatır.
39. Sahiplik bildiren sözcükleri cümle içinde kullanır.
40. Sözcük türlerini kullanır.
41. Çoğul eklerini cümle içinde kullanır.
42. Basit bir olayı başından sonuna kadar izler.
43. Dinlediği öyküyü anlatır.
44. Dinlediği eksik cümleyi tamamlar.
45. Yarım bırakılan öykünün sonucunu tahmin eder.
46. Grup içi oyunlarda rol alır.
47. Bir konu hakkında istenen süre kadar konuşur.
48. Dinlediği öyküyü canlandırır.
49. Eşyalarını başkalarıyla paylaşır.
50. Günlük yaşamda nezaket kurallarına uygun konuşur.
51. İşaretlerden/nesnelerden yararlanarak ihtiyacı olan nesneyi ifade eder.
52. Görsellerden yararlanarak ihtiyaçlarını ifade eder.

MODÜLÜN SÜRESİ
Modülün uygulanması için öngörülen süre 240 ders saatidir.
MODÜLÜN UYGULANMASI İLE İLGİLİ AÇIKLAMALAR
1. Konuşma, taklit yolu ile kazanılan bir beceridir. Bu becerinin gelişebilmesi için bireyin
çevresinde konuşan bireylerin olması gerekir. Konuşmanın kazanılıp pekiştirilebilmesi için
ev içi etkinlikler mümkün olduğunca sade bir dille anlatılmalıdır. Ana baba ya da
çevresindeki bireyler kendi kendine yüksek sesle, sık sık konuşmalıdır. Bu konuşma bireyle
birlikte, bir iş ya da hareket yaparken olabilir. Örneğin, anne evde yemek yaparken zihinsel

yetersizliği olan birey yanındaysa şöyle bir konuşma yapabilir: “Anne şimdi yemek
yapıyor. Soğanı aldı tencereye koydu.” Böyle basitleştirilmiş konuşmalar günde birkaç kez
yapılırsa bunları izleyen zihinsel yetersizliği olan birey önceleri içinden, sonraları dıştan
yüksek sesle konuşmalara katılır. Bu etkinlik esnasında yönergeler de çalışılabilir.
“Tencereye koydu. Şimdi yemeğe su koyacak. Bardağı ver.”diyerek bireyi etkinliğin içine
çekebilir ve aynı anda birden fazla çalışmaya yer verebilir.
2. Zihinsel yetersizliği olan bireyin ilgi, yetenek ve ihtiyaçları doğrultusunda çevresi ile
uyumlu etkinlikler seçilmelidir.
3. Sözcük öğretimi çalışmalarında zihinsel yetersizliği olan bireyin söyleyebildiği heceler
belirlenerek söyleyebildiği hecelerden oluşan sözcüklerin öğretimi ile işe başlanmalıdır.
4. Zihinsel yetersizliği olan birey, dilin bir sosyal kontrol aracı olduğunu fark ettiğinde
konuşmak için daha fazla istek duyacağından bireyin düzeyine uygun bütün derslerde
destekleyici etkinliklere yer verilmelidir.
5. Çalışmaların ilk anda zihinsel yetersizliği olan bireyle yapılandırılmış ortamda yapılması,
daha sonra kişi, yer, zaman değişkenliğine bakılmaksızın çalışmanın devam etmesi
gerekmektedir.
6. Çalışmalar esnasında fırsat öğretimi, yaparak yaşayarak öğrenme yöntemleri
kullanılmalıdır.
7. Zihinsel yetersizliği olan bireylerin bireysel farklılıkları göz önünde bulundurularak farklı
basamaklardan başlanılabilir (Örneğin; kendisinden istenen nesneyi vermesi sıfatları
söylemesinden önce çalışılabilir) .
8. Çalışmalar için resimli kartlar ve gerçek nesneler kullanılmalıdır. Etkinliklerde sırası
geldiğinde sıralı resimler, sesli, renkli oyuncaklar, resimli hikâye kitapları, üflemeli
oyuncaklar, balon, ayna, pipet ve etkinliğe uygun materyaller kullanılabilir.
9. Her basamakla ilgili yapılacak etkinlikler önceden belirlenmelidir.
10. Bireyler yeni öğrendikleri sözcükleri büyüklerle birlikte kullanmaktan zevk alırlar. “Kapıyı
aç.” demeyi öğrendiyse bunu bir büyüğe emrederek söylemek ve söylediğinin yerine
getirilmesini görmekten büyük zevk duyar. Bu özellikten yararlanarak zihinsel yetersizliği
olan birey konuşmaya özendirilebilir. Zihinsel yetersizliği olan bireylerden bu fırsat
esirgenmemelidir. Gel, aç, kapa, al, ver, kapıyı aç, kapıyı kapa türünden eylem bildiren
sözcükler kullanarak böyle alıştırmalar yapılabilir. Bu etkinlikler birden fazla aşama için
çeşitlendirilebilir.
11. Alıcı dilin geliştirilebilmesi için kısa ve öz konuşmalar yapılmalıdır. Doğru model olmak
dil gelişimi için önemlidir. Karmaşık ve uzun sözcüklü cümle ve abartılı ekleri olan
sözcüklerle konuşma, dil gelişimine fayda sağlamak yerine karmaşaya neden olacaktır.
12. Sözlü iletişim dönemine başlayabilmiş zihinsel yetersizliği olan bireylerin çevresinde olan
kişiler onlarda konuşma gereksinmesi yaratmak için sessiz jest ve mimiklerle yapılan
anlatımları aşamalı bir şekilde görmezden gelmeli ve onlardan daha üst düzey iletişimsel
davranışlar beklediklerini ifade etmenin uygun yollarını bulmalıdır. Ana baba ve yakın
çevreyi oluşturan yetişkinler çocuğun işaret ve jestlerini ödüllendirmeyi, anlamayı yavaş
yavaş azaltmalıdırlar. Böylece zihinsel yetersizliği olan birey başlangıçta bu duruma
uygum sağlamakta güçlük çekebilir. Ancak, jest ve işarete dayalı davranışların işe
yaramadığını zamanla anlayacaktır.
13. Öğretim esnasında tüm beceriler için verilen ipuçları aşamalı ve sistematik biçimde geri
çekilmelidir.
14. İlgili kazanım için öncelikle tek örgülü resimli kartlar kullanılmalıdır. Daha sonra iki
örgülü, üç ve daha fazla örgülü ve sıralı bir olayı anlatan resimli kartlar kullanılarak bu
kazanım çalışılmalıdır.
15. 37. kazanım için zihinsel yetersizliği olan bireyin bedeni tarif edilmelidir. “ Sen sarı saçlı,
uzun boylu, zayıf birisin.” gibi ipuçları ile çalışılmalıdır.
16. 46. kazanım için yapılandırılmış grup etkinliği ortamında canlandırılan üç ve daha fazla
olay örgüsü olan bir olay, grup üyeleri tarafından canlandırılırken rol alan kişileri izlemesi
gerekmektedir. Bunun için zihinsel yetersizliği olan birey olayın tamamını rahatlıkla
görebileceği bir yere oturtulmalı ve dinlediğini anlamak için olayla ilgili basit sorular
sorulmalıdır.
MODÜLÜN İÇERİĞİ
A. ALICI DİL
1. Ses Yönü
2. Dinleme
3. Yönergeleri Yerine Getirme
4. Taklit Çalışmaları
B. İFADE EDİCİ DİL
1. Sözel Dil
a. Sözel İfade Çalışmaları
b. Resimli Kart Çalışmaları
83
ç. Olay Anlatım Çalışmaları
c. Bedenini Tanıma Çalışmaları
d. Sözcük Türleri
e. Ekler
f. Öykü Anlatım Çalışmaları
g. Oyun Oynama
ğ. Canlandırma (Dramatizasyon ) Çalışmaları
2. Alternatif İletişim
a. Beden Dili/İşaret/Nesnelerle İletişim Çalışmaları
b. Resimli Kartla İletişim Çalışmaları

PSİKOMOTOR BECERİLER MODÜLÜ
MODÜLÜN AMACI
Psikomotor becerilerini geliştirebilme
KAZANIMLAR
1. Oturma davranışı edinir.
2. Emekleyerek yer değiştirir.
3. Elleriyle iterek nesnelerin yerlerini değiştirir.
4. Nesneleri kaldırır.
5. Nesneleri taşır.
6. Ayakta durma davranışı edinir.
7. Denge tahtasında ayakta durur.
8. Yürüme davranışı edinir.
9. İki ayağını kullanarak zıplar.
10. Merdiven çıkar.
11. Belirli bir yere kadar koşar.
12. Parmaklarıyla küçük nesne takip eder.
13. Parmaklarıyla dokunarak küçük nesneleri hareket ettirir.
14. Nesneleri takar, çıkarır.
15. Delikli yüzeylere uygun gereçleri takar, çıkarır.
16. Nesneleri üst üste dizer.
17. Yoğurma maddelerini kullanarak ürün elde eder.
18. İpe malzeme dizer.
19. Kâğıt buruşturur.
20. Kâğıt yırtar.
21. Kâğıt katlar.
22. Kâğıt keser.
23. Çivi çakar.
24. Duran nesneye sopayla vurur.
25. Hareket eden nesneye sopayla vurur.
26. Makaraya ip sarar.
27. Topu belirli hedefe fırlatır.
28. Hareket hâlindeki nesneleri tutar.
29. Nesne renk ilişkisi kurar.
30. Sınırlı alanları boyar.

MODÜLÜN SÜRESİ
Modül için öngörülen süre 120 ders saatidir.
MODÜLÜN UYGULANMASIYLA İLGİLİ AÇIKLAMALAR
1. Duyu organları, zihin ve kasların birlikte çalışması sonucu ortaya çıkan davranışlar
psikomotor olarak adlandırılır. Bireyin ve toplumun yaşamını sürdürmesinde
psikomotor beceriler çok önemlidir. Psikomotor becerilerin kazanılması süreklilik
gerektirir. Bireylerin önce büyük, daha sonra küçük kasları gelişir ve işlerlik kazanır.
Bu nedenle psikomotor becerilerin öğretimi çalışmalarında önce büyük kasların sonra
küçük kasların gelişimi amaçlanmalıdır.
2. Psikomotor becerilerin öğretimi çalışmalarında ilk etkinliklerin oyun düzeyinde
olması, daha sonra kurallı hareketlere geçilmesi uygundur. Ayrıca tüm hareketlerin
basitten zora doğru düzenlenmesi, bireylerin bildiği ve hoşlandığı aktivitelerle işe
başlanması da etkinliklerin düzenlenmesi açısından önemlidir.
3. Eğitim uygulamalarının, mümkün olduğunca bire bir yaptırılması ve sözel anlatımla
birlikte gösterilerek sürdürülmesi sağlanmalıdır. Becerilerin öğretimi sırasında verilen
yönergelerin basit, açık ve anlaşılır olmasına dikkat edilmeli, gerekiyorsa yönergeler
anlamlı hâle gelene kadar sık tekrar edilmelidir. Aynı şekilde bireyler becerileri
bağımsız yapabilir duruma gelinceye kadar bu becerilerin tekrarlatılmasına önem
verilmelidir.
4. Psikomotor becerileri kazandırmak için uygun ortam ve araç-gereç sağlandıktan sonra
önceden yapılan değerlendirmeler de dikkate alınarak öğretime geçilmelidir. Bu
aşamada kazandırılmak istenen beceriler bireye açık ve basit bir şekilde baştan sonra
anlatılmalı ve/veya gösterilmelidir. Bireyin başarılı olacağını belirten ifadeler
kullanarak beceriyi öğrenmede birey cesaretlendirmelidir. Daha sonra bireye becerinin
her basamağı sırasıyla tek tek anlatılıp gösterilirken bireyin de tekrar etmesi
sağlanmalıdır. Bu aşama sonunda bireye beceri ile ilgili yönerge verilerek beceriyi
sırasıyla yapması istenir. Bireye beceriyi yapabilmesi için yeterli zaman verilmelidir.
Bireyin bağımsız olarak yaptığı basamakta müdahale edilmezken yapamadığı
basamakta ipucu veya yardım sağlanarak beceriyi yapması sağlanır. Bireyin beceri
basamaklarını doğru olarak yaptığında “aferin, çok güzel” vb. sözel pekiştireçlerle
veya somut pekiştireçlerle bu beceriler pekiştirilmelidir. Öğretim esnasında genel
ifadelerden çok özel ifadeler, soyut kavramlardan çok somut kavramlar
kullanılmalıdır. Bireyin anlamadığı konu ve becerileri sorması, duygu ve düşüncelerini
ifade etmesi sağlanmalıdır.
5. Psikomotor becerilerin öğretiminde dersler mümkün olduğunca çeşitli araç-gereçlerle
desteklenerek işlenmelidir. Bireylerin, ders sırasında bu araç-gereçlerin kullanımına
özen göstermeleri sağlanarak bunların bir alışkanlık olarak yerleşmesine dikkat
edilmelidir. Ayrıca bu araç-gereçlerin kullanımından doğacak tehlikeler bireylere
açıklanmalı ve alınacak önlemlerle çalışmalarda güvenlik sağlanmalıdır.
6. Öğretim sürecinde kullanılacak araçlar bireyin dikkatini çekebilecek nitelikte, ilginç
olmalıdır. Bireyin araç-gereçleri tutması ve hareket ettirmesi kolay olmalı; çok küçük,
çok büyük, çok ağır olmamalı, kullanışlı olmalıdır. Çalışılacak bireyin özelliklerine
bağlı olarak, “Bu birey, bu materyallerle bu beceriyi gerçekleştirebilir mi yoksa araçgereçlerde
değişiklik yaparsam öğrenme şansı daha yüksek olur mu?” sorusu her
zaman akılda tutulmalıdır. Bazı araçların kullanılması daha kolay olacaktır. Örneğin,
büyük boncukları ipe dizmek küçük boncuklardan daha kolaydır, büyük topu
yakalamak küçük topu yakalamaktan daha kolaydır. Dolayısıyla öncelik kolay olan
araç gereçlere verilmeli, daha sonra zor olanlara geçilmelidir.
7. Büyük kasların motor gelişimi baş, gövde, kol ve bacakların hareketlerini küçük
kasların hareket gelişimi ise el ve ayak parmakların gelişimiyle ilgili becerileri
kapsamaktadır. Öğretim sürecinde çeşitli oyun etkinlikleriyle hem büyük hem de
küçük kasları geliştirici çalışmalar yapılmalıdır. İçinde hem koşma (büyük kas
becerisi) hem de takma çıkarma (küçük kas becerisi) becerilerinin yer alacağı oyun
etkinlikleri yaptırılmalıdır.
8. “Nesnelerin yerini değiştirir.” kazanımının öğretim sürecinde, bireyin hem tek hem de
iki elini kullanmasına yönelik çalışmalar yapılmalıdır.
9. “Yoğurma malzemelerini kullanarak ürün elde eder.” kazanımının öğretim sürecinde
bireylerden; kil, hamur, alçı gibi malzemeler kullanarak çeşitli şekiller yapmaları
istenir. Bu şekillerin ne oluğu veya nasıl olduğu (Şekiller düzgün olmayabilir.) önemli
olmamakla birlikte asıl önemli olan bireyin el ve parmak kaslarını çalıştırmasıdır.
Evinde de bu kazanımın geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapılmalıdır (Mutfakta
annesinin hamurla börek vb. yaparken bireye de bir miktar vererek şekil yapmasını
istemesi gibi.). Bu kazanımın öğretimi ile ilgili neler yapılabileceği konusunda aileler
bilgilendirilmelidir.
10. Nesneleri takma çıkarma, üst üste dizme çalışmalarının öğretim sürecinde çeşitli lego,
küp, tahta blok gibi malzemeler yanında sınıftaki diğer malzemelerden de
faydalanılmalıdır.
11. “Çivi çakar.” kazanımında amacımız bireyin el göz koordinasyonunu geliştirmektir.
Bu kazanım ağaç işleriyle ilgili olarak değerlendirilmemelidir. Bu kazanımın öğretim
sürecinde tahta, plastik vb. türde çiviler kullanılmalıdır. Bireylerin kendilerini
yaralayabilecekleri metal çiviler kullanılmamalıdır.
12. 0-6 yaş zihinsel yetersizliği olan çocuklar için psikomotor becerilerin öğretiminde
“Küçük Adımlar” veya “Portage” gibi diğer programlardan da faydalanılabilinir.
Destek eğitimiyle kazandırılmak istenen psikomotor beceriler mutlaka bireyin evinde
de tekrar edilmelidir. Bu nedenle becerinin nasıl öğretileceği konusunda aileye eğitim
verilmelidir. Bu çerçevede bireye kazandırılmak istenen kazanım ve buna ilişkin
eğitim programı (BEP) ile ilgili ailenin yapacakları düzenli toplantılar ve görüşmelerle
anlatılmalıdır.
MODÜLÜN İÇERİĞİ
A. BÜYÜK KASLARI GELİŞTİRİCİ ÇALIŞMALAR
1. Oturma Çalışmaları
2. Emekleme Çalışmaları
3. Nesne İtme, Kaldırma, Taşıma Çalışmaları
4. Ayakta Durma Çalışmaları
5. Yürüme Çalışmaları
6. Zıplama Çalışmaları
7. Merdiven Çıkma Çalışmaları
8. Koşma Çalışmaları
B. KÜÇÜK KASLARI GELİŞTİRİCİ ÇALIŞMALAR
1. Parmak Kaslarını Geliştirici Çalışmalar
a. Parmaklarıyla Küçük Nesne Takibi
b. Nesneleri Hareket Ettirme, Takma, Çıkarma, Dizme
c. Yoğurma Çalışmaları
ç. İpe Malzeme Dizme Çalışmaları
2. El Kaslarını Geliştirici Çalışmalar
a. Kâğıt Çalışmaları
b. Vurma Çalışmaları
c. Makaraya İp Sarma Çalışmaları
ç. Nesne Fırlatma, Tutma Çalışmaları
d. Nesne Renk İlişkisi
e. Boyama Çalışmaları

SOSYAL HAYAT MODÜLÜ
MODÜLÜN AMACI
Sosyal hayat becerilerini geliştirebilme
KAZANIMLAR
1. Sınıfını ve sınıfında bulunan araç-gereçleri tanır.
2. Sınıfta uyulması gereken kuralları belirtir.
3. Vücut sistemlerini tanır
4. Duyu organlarını tanır.
5. Vücudumuzda yer alan iç organları tanır.
6. Başlıca besin maddelerini tanır.
7. Sağlıklı beslenme yollarını belirtir.
8. Kaza türlerini tanır.
9. Kazalardan korunma yollarını açıklar.
10. Hastalanınca yapılması gerekenleri belirtir.
11. Sağlık kurumlarını tanır.
12. Sağlık kurumlarındaki görevlileri tanır.
13. Yılın bölümlerini tanır.
14. Mevsimlerdeki değişiklikleri açıklar.
15. Günün özelliklerini belirtir.
16. Dünya’mızı tanır.
17. Güneş’i tanır.
18. Ay’ı tanır.
19. Yıldızları tanır.
20. Havada olan doğa olaylarını belirtir.
21. Karada olan doğa olaylarını belirtir.
22. Çevresindeki canlı ve cansız varlıkları tanır.
23. Canlıların ortak özelliklerini belirtir.
24. İletişim araçlarını tanır.
25. İletişim yerlerini belirtir.
26. Atatürk’ü tanır.
27. Türk bayrağını tanır.
28. İstiklâl Marşı’nın anlamını bilir.
29. Ulusal bayramlarımızı tanır.
30. Dinî bayramlarımızı tanır.
31. Belirli gün ve hafta kutlamalarının farkında olur.
32. Yerleşim birimlerini tanır.
33. Yerleşim birimlerini yönetenleri tanır.
34. Türkiye’nin harita üzerindeki yerini gösterir.
35. Haritada bulunduğu ilin yerini gösterir.
36. Planlı ve düzenli çalışmayı alışkanlık hâline getirir.
MODÜL SÜRESİ:
Bu modül için öngörülen süre 160 ders saatidir.
MODÜLÜN UYGULANMASIYLA İLGİLİ AÇIKLAMALAR
1. “Sosyal Hayat” modülü sosyal bilgiler ve hayat bilgisi konularını kapsamaktadır.
Sosyal Hayat modülünde yer alan kazanımlar zihinsel yetersizliği olan bireyin
karşılaşabileceği sorunların çözümünde kullanılabileceği bilgi, tutum ve becerilerini
geliştirerek yaşadığı toplumla uyum içinde olmasını sağlayacak nitelikte
düzenlenmiştir.
2. “Sosyal Hayat” modülünün öğretiminde “basitten karmaşığa, somuttan soyuta” doğru
bir yol izlenmelidir. Öğretmen veya uygulayıcı eğitim-öğretim sürecinde çevre
özelliklerini, bireyin ilgilerini, ihtiyaçlarını, beklentilerini, hazır bulunuşluk
düzeylerini ve ön bilgilerini dikkate almalıdır.
3. Öğrenme ve öğretme süreci planlanırken güncel olaylarla kazanımlar arasında bağlantı
kurulmasına özen gösterilmelidir. Özellikle belirli gün ve haftaların kutlanması, Türk
inkılaplarıyla ilgili bir olayın yıl dönümü vb. günlerde gazete ve dergilerde çıkan
yazılar ve resimler öğrenme ve öğretme sürecine dâhil edilmelidir. Ayrıca, bireylerin
yaşanan çeşitli doğal ve toplumsal olaylar arasında bağlantı kurabilmeleri
sağlanmalıdır. Zihinsel yetersizliği olan bireylerin çoğunun zihinsel olarak somut
işlemler döneminde olduğu dikkate alınmalı, öğrenme ve öğretme ortamında
sunulacak olguların yakın çevresinden ve gerçek yaşamdan seçilmesine dikkat
edilmelidir.
4. Zihinsel yetersizliği olan bireylerin çalışma ortamları yalnız derslikler değil ev, okul,
kitaplıklar, müzeler, sergiler vb. yerler olmalıdır. Kazanımların işlenişinde canlı ve
cansız kaynaklardan, gezi ve gözlemlerden yararlanılmalıdır. Ayrıca, kazanımların
özelliğine göre gerektiğinde araştırma, örnek olay, gösterip yaptırma, gözlem ve rol
yapma teknikleri kullanılarak bireyin derse katılımı sağlanmalıdır.
5. Yılın bölümleri, Dünya’mız ve gökyüzüyle ile ilgili çalışmalar yürütülürken uygun
doğa olaylarının gerçekleştiği zamanlar seçilmelidir.
6. Kazanımların gerçekleştirilmesinde tarihî tablolar, kartpostallar, resimler ve
filmlerden yararlanılmalıdır. Konuların özelliklerine göre haritalardan ve atlaslardan
yararlanılmalı, gerektiğinde bilgiler dilsiz haritalar üzerinde işlenmelidir.
7. Yerleşim birimleri ile ilgili kazanımlar işlenirken söz konusu birimlerde yaşanan
önemli tarihî olaylardan da söz edilmelidir.
8. Eğitim ortamı ve çevrede yaptırılacak bütün işlerde onlara iyi ve temiz iş yapma,
başlanan işi bitirme ve düzenli olma alışkanlığı kazandırılmalıdır.
MODÜLÜN İÇERİĞİ
A. SINIFIMIZI TANIYALIM
1. Sınıf
2. Sınıfta bulunan araç-gereçler
3. Sınıf kuralları
B. SAĞLIKLI YAŞAM
1. Vücudun Ana Bölümleri
2. Duyu Organları
3. İç Organlar
4. Besin Maddeleri
5. Sağlıklı Beslenme Yolları
6. Kaza Türleri
7. Hastalanınca Yapılması Gerekenler
8. Sağlık Kurumları, Kurumlardaki Görevliler
C. YILIN BÖLÜMLERİ
1. Mevsimler
2. Aylar
3. Haftalar
4. Günler
Ç. DÜNYAMIZ VE GÖKYÜZÜ
1. Dünya
2. Güneş
3. Ay
4. Yıldızlar
5. Doğa Olayları
103
D. ÇEVREMİZDEKİ VARLIKLAR
1. Canlı ve Cansız Varlıklar
2. Hayvanlar
3. Bitkiler
E. İLETİŞİM
1. İletişim Araçları
2. İletişim Yerleri
F. ATATÜRK VE BAYRAĞIMIZ
1. Atatürk
2. Türk Bayrağı
3. İstiklâl Marşı
G. ÖNEMLİ GÜNLER
1. Ulusal Bayramlarımız
2. Dinî Bayramlarımız
3. Belirli Gün, Haftalar
Ğ. YURDUMUZU TANIYALIM
1. Harita
2. Yerleşim Birimleri

TÜRKÇE MODÜLÜ
MODÜLÜN AMACI
Türkçeyi doğru kullanma becerisini kazanabilme
KAZANIMLAR
1. Sözel yönergelere uyar.
2. Sözcükleri doğru kullanır.
3. Görsel uyaran verildiğinde tepki verir.
4. İşitsel uyaran verildiğinde tepki verir.
5. El, parmak çalışmalarında kas kuvveti ve koordinasyonunu sağlar.
6. El, göz koordinasyonu sağlar.
7. El, parmak çalışmalarında kas kuvveti ve koordinasyonunu geliştirici taklidî
hareketler yapar.
8. Yazıda kullanılan araç-gereçleri tanır.
9. Yazı araç-gereçlerini kullanır.
10. Yazı araç-gereçlerini temiz ve düzenli kullanmaya özen gösterir.
11. Temel çizgiler çizer.
12. Sesleri ayırt eder.
13. Seslerden heceler oluşturur.
14. Hecelerden kelime oluşturur.
15. Kelimelerden cümle oluşturur.
16. Kuralına uygun cümle okur.
17. Kuralına uygun cümle yazar.
18. Etkili okuma kurallarını belirtir.
19. Etkili okuma kurallarına uyar.
20. Kendi ve yakın çevresindeki kişilerin adlarını yazar.
21. Dinlediği ya da okuduğu masal ve öyküyle ilgili sorulara cevap verir.
22. Dinlediği ya da okuduğu bir metni anlatır.
23. Noktalama işaretlerini kullanır.
24. Yazım kurallarına uyar.

MODÜLÜN SÜRESİ
Modül için öngörülen süre 360 ders saatidir.
MODÜLÜN UYGULANMASIYLA İLGİLİ AÇIKLAMALAR
1. Okuma yazma öğretimi, bireylerin sahip olduğu zihinsel, duygusal, davranışsal ve
bilişsel becerilerinde önemli değişikliklerin olmasında etkilidir.
2. Hazırlanan “Türkçe” modülü, zihinsel yetersizliği olan bireylere etkili okuma becerisi
kazandırarak Türkçeyi etkili ve doğru kullanma becerisi kazandırmayı
amaçlamaktadır.
3. Programa başlamadan önce zihinsel yetersizliği olan bireyin sahip olduğu bilgi, beceri
ve yeteneklerin doğru ölçüm araçlarıyla belirlenmesi gerekir.
4. Program uygulanırken bireyin sahip olduğu özellikler ve gereksinimleri dikkate
alınarak eğitim aldığı kurumda BEP ekibi oluşturularak BEP hazırlanması gerekir.
Öğretimle ilgili planlama yapılırken bireyin en çok ihtiyacı olduğu kazanımın
seçilmesi gerekir.
5. Zihinsel yetersizliği olan bireyin ek özrünün (görme, işitme vb.) var olup olmadığı
dikkate alınarak eğitime başlanmalıdır.
6. Öğretimde kullanılacak olan tüm öğretim araç-gereçleri zihinsel yetersizliği olan
bireyin bireysel özellikleri dikkate alınarak hazırlanır.
7. Öğretim yapılacak ortamın dikkat dağıtıcı uyarıcılardan (yüksek ses, yüksek ışık vb.)
arındırılmış olmasına özen gösterilmelidir.
8. Öğretim esnasında zihinsel yetersizliği olan bireyin verilen yönergeyi
gerçekleştirebileceği uygun ortam sağlanmalıdır. Örneğin; zihinsel yetersizliği olan
bireye “yaz” denildiğinde tahta, kalem, defter, kâğıt vb. eğitim araç-gereçlerinin
ortamda bulunması gerekmektedir.
9. Okuma yazma eğitimi için birden fazla yöntem kullanılmaktadır. Bu modülde ses
temelli okuma yazma öğretim yöntemine yer verilmiştir. Öğretmen veya uygulayıcı,
zihinsel yetersizliği olan bireylerin ihtiyaçları ve yapabildikleri doğrultusunda birey
için en uygun öğretim yöntemini belirlemelidir. Bir birey için uygun olan öğretim
metodu diğer bir birey için uygun olmayabilir. Eğer birey ses temelli yaklaşımdan
okuma yazma öğrenemezse cümle temelli yaklaşım uygulanabilir.
10. Sesleri ayırt etme kazanımı için ses temelli yaklaşımda kullanılan ses gruplarının
öğretimiyle uygulama yapılmalıdır: 1. Grup: e,l,a,t; 2. Grup: i,n,o,r,m; 3. Grup:
u,k,ı,y,s,d; 4. Grup: ö,b,ü,ş,z,ç; 5. Grup: g,c,p,h ve 6. Grup : ğ,v,f,j.
11. Okuma yazma çalışmalarında zihinsel yetersizliği olan bireylere kazandırılacak olan
kelimeler ve cümleler bireylerin yaşantılarıyla ilişkilendirilmelidir. Böylece bağımsız
yaşam için bireyler teşvik edilmiş olacaktır.
12. Modülde bireyin özelliklerine göre ihtiyaç duyulduğunda ilköğretim ve ortaöğretimde
kullanılan mevcut Türkçe programlarından yararlanılabilir.
13. Okuma yazma öğretiminin gerçekleşmesinde birbirinin ön koşulu olan basamakların
kazandırılması önem taşır. Çünkü bir basamakta yer alan kazanımlar bir sonraki
basamağın ön koşul becerileri olabilir. Bu nedenle Türkçe modülünde yer alan üç alt
alanın her birinden bir kazanım seçilerek çalışmalar yürütülmelidir. Bu kazanımlar
birbiriyle eş zamanlı öğretilmesi gereken beceriler olmalıdır.
14. Okuma yazmaya başlarken öğretmen veya uygulayıcı kavram gelişimini sağlayan
çalışmalar (sayı, şekil, renk, eşya, zıtlık kavramları vb.), büyük kas gelişimini sağlayan
çalışmalar (kolları döndürme, başı çevirme vb.), küçük kas gelişimini sağlayan
çalışmalar (boyama, yırtma, ip sarma, yoğurma çalışması vb.) yapmalıdır. Ayrıca
öğretimi etkili hâle getirmek amacıyla dil gelişimini sağlayan çalışmalar (olay kartları,
sıralama kartları, öykü okuma ve anlatma, yaptıklarını anlatma, tanıtma vb.)
yaptırmalıdır.
15. Yazma becerisini ilerletmek amacıyla öğretmen veya uygulayıcı avuç içi ve
parmaklarla serbest boyama, havada, suda ve kum havuzunda çeşitli yazma
uygulamaları yaptırmalıdır.
16. Yeni cümle öğretilirken önce öğretilen cümlede yer alan kelimelerin de öğretilecek
olan cümlede yer alması öğretimde faydalı olacaktır.
17. Cümle öğretiminde sözcük piyangosu, sürgülü cümle aracı vb. araç-gereçler
kullanılarak öğretim zenginleştirilebilir.
18. Bireyin günlük hayatta kendisi için önem arz eden adı soyadı, adresi, telefon numarası
vb. bilgileri öğrenip okuyabilmesi işlevsel okumadır. Örneğin; zihinsel yetersizliği
olan bireyin adı “Ali” ise ve birey herhangi bir yöntemle de okuma öğrenemiyorsa bu
durumda ismi kalıp olarak günlük hayatta kullanabileceği nitelikte öğretilmelidir.
Aynı şekilde adı, soyadı, adresi, telefonu vb. ifadeler öğretilmelidir.
19. İlköğretim programında yazma öğretiminde el yazısı kullanılmaktadır. Bireyin ilgi ve
yetenekleri doğrultusunda öğretimde el yazısı uygulaması kullanılabilir.
20. Modül ihtiyaç duyulan zamanlarda zihinsel yetersizliği olan bireyler için hazırlanmış
olan eğitim programlarıyla ilişkilendirilmelidir.

MODÜLÜN İÇERİĞİ
A. ALGI ÇALIŞMALARI
1. Sözel Yönergeler
2. Görsel Algı
3. İşitsel Algı
B. İLK OKUMA YAZMAYA HAZIRLIK
1. El- Göz Koordinasyonu
2. Yazı Araç Gereçleri
3. Temel Çizgi Çalışmaları
C. SES-HECE- KELİME –CÜMLE
1. Ses
2. Hece
3. Kelime
4. Cümle
Ç. OKUMA YAZMA
1. Cümle Okuma-Yazma
2. Metin Okuma-Yazma
3. Etkili Okuma Kuralları
D. DİNLEME VE İZLEME
1. Masal ve Öykü Dinleme
2. Masal ve Öykü Anlatma
E. DİLBİLGİSİ
1. Noktalama İşaretlerini Kullanma
2. Yazım Kuralları

MATEMATİK MODÜLÜ
MODÜLÜN AMACI
Matematik ile ilgili becerileri geliştirebilme
KAZANIMLAR
1. Nesneleri az ve çok olma durumuna göre ayırt eder.
2. Nesneleri çokluklarına göre sıralar.
3. Nesneleri büyük ve küçük olma durumuna göre ayırt eder.
4. Nesneleri büyüklüklerine göre sıralar.
5. Nesneleri uzun ve kısa olma durumuna göre ayırt eder.
6. Nesneleri uzunluklarına göre sıralar.
7. Nesneleri kalın ve ince olma durumuna göre ayırt eder.
8. Nesneleri kalınlıklarına göre sıralar.
9. Nesneleri, bir nesnenin içinde ve dışında olma durumuna göre ayırt eder.
10. Nesneleri, bir nesnenin üzerinde ve altında olma durumuna göre ayırt eder.
11. Nesneleri, bir nesnenin uzağında ve yakınında olma durumuna göre ayırt eder.
12. Nesneleri, bir nesnenin önünde ve arkasında olma durumuna göre ayırt eder.
13. Nesneleri, bir nesnenin sağında, solunda ve arasında olma durumuna göre ayırt
eder.
14. Nesneleri boş ve dolu olma durumuna göre ayırt eder.
15. Nesneleri yüksekte ve alçakta olma durumuna göre ayırt eder.
16. Nesneleri ağır ve hafif olma durumuna göre ayırt eder.
17. Nesneleri ağırlıklarına göre sıralar.
18. Birer ritmik sayar.
19. Beşer ritmik sayar.
20. Onar ritmik sayar.
21. İkişer ritmik sayar.
22. Üçer ritmik sayar.
23. Dörder ritmik sayar.
24. 1,2,3,4,5,6,7,8 ve 9 doğal sayılarını kavrar.
25. Rakamları yazar.
26. “0” doğal sayısını kavrar
27. İki basamaklı doğal sayıları kavrar.
28. Üç basamaklı doğal sayıları kavrar.
29. Dört basamaklı doğal sayıları kavrar.
30. Beş, altı ve daha fazla basamaklı sayıları kavrar.
31. Sayı doğrusunu kavrar.
32. Doğal sayılar arasındaki büyüklük ve küçüklük ilişkisini ayırt eder.
33. Tek ve çift doğal sayıları ayırt eder.
34. Sıra bildiren sayıları kavrar.
35. Romen rakamlarını kavrar.
36. Doğal sayılarla eldesiz toplama işlemi yapar.
37. Doğal sayılarla eldeli toplama işlemi yapar.
38. Toplama işlemini kullanarak problem çözer.
39. Doğal sayılarla onluk bozmayı gerektirmeyen çıkarma işlemi yapar.
40. Doğal sayılarla onluk bozmayı gerektiren çıkarma işlemi yapar.
41. Çıkarma işlemini kullanarak problem çözer.
42. Çarpım tablosunu ezbere bilir.
43. Doğal sayılarla eldesiz çarpma işlemi yapar.
44. Doğal sayılarla eldeli çarpma işlemi yapar.
45. Çarpma işlemini kullanarak problem çözer.
46. Doğal sayılarla kalansız bölme işlemi yapar.
47. Doğal sayılarla kalanlı bölme işlemi yapar.
48. Bölme işlemini kullanarak problem çözer.
49. Dört işlemi kullanarak problem çözer.
50. Hesap makinesi kullanarak işlem yapar.
51. Küme ve özelliklerini ayırt eder.
52. Kümeler arasındaki ilişkileri ayırt eder.
53. Kümeler arasındaki denklik ilişkisini ayırt eder.
54. Kümeler arasındaki eşitlik ilişkisini ayırt eder.
55. Vücut organları yardımıyla ölçüm yapar.
56. Metre ve cetvel kullanarak ölçüm yapar.
57. Kütle ölçülerini kullanarak ölçüm yapar.
58. Saati okur.
59. Parayı tanır.
60. Geometrik şekilleri ayırt eder.
61. Karenin özelliklerini belirtir.
62. Dikdörtgenin özelliklerini belirtir.
63. Üçgenin özelliklerini belirtir.
64. Dairenin özelliklerini belirtir.
65. Geometrik şekilleri çizer.
66. Geometrik şekillerin çevresini hesaplar.
67. Bir örüntüde eksik bırakılan ögeleri tamamlar.

MODÜLÜN SÜRESİ
“Matematik” modülü için öngörülen süre 300 ders saatidir.
MODÜLÜN UYGULANMASIYLA İLGİLİ AÇIKLAMALAR
1. Modül zihinsel yetersizliği olan bireylere, matematik becerileriyle günlük
yaşamlarında gerekli olacak problemleri çözmeye yardımcı olacak düşünme becerileri
kazandırmayı amaçlamaktadır.
2. Zihinsel yetersizliği olan bireyler, matematik becerilerinde diğer alanlardan daha fazla
yönlendirilmeye, desteklenmeye, sürekli ve sistemli eğitime ihtiyaç duymaktadır. Bu
nedenle matematiğin temel kavramlarını ve ilkelerini kavratmada günlük yaşamdan
örnekler seçilmeli, gerçek araçlarla çalışılmalıdır.
3. Eğitimde kullanılacak olan materyaller somut düzeyde seçilmeli, her bir kazanım
ifadesi için uygun araç-gereç, yöntem ve tekniklerle uygulama yapılmalıdır.
4. Eğitim esnasında diğer disiplin alanlarıyla bağlantı kurularak fırsat eğitimi
yapılmalıdır. Örneğin; Türkçe modülü ile ilişkilendirme rakamları doğru şekilde
seslendirme şeklinde olabilir.
5. Nesneler arasındaki ilişkiler konusunda yapılacak çalışmalarla bireyin yakın
çevresinde gördüğü eşyalar ve şekiller arasındaki ilişkiyi hissetmesi sağlanır. Bu
çalışmalarda bireylerin okumaya ve yazmaya başlamalarına gerek yoktur. Bireylerin
bu kavramları doğal ortamlarda gözlem yaptırılarak öğrenmeleri sağlanmalıdır.
6. Ritmik saymalarda önce sözlü olarak sayma, sonra nesnelerle sayma çalışmaları
yapılmalıdır. Ritmik saymalar bireyin sayı kavramını kazanmasını hızlandırır. İleri ve
geriye doğru ritmik sayma çalışmaları toplama, çıkarma ve çarpma işlemlerinin
öğretiminde kolaylık sağlayacaktır. Bu nedenle ritmik sayma becerisi kazandırılırken
baştan sıra ile sayma çalışmaları belli bir düzene geldikten sonra verilen bir sayıdan
başlayıp saymaya da yer verilmelidir.
7. Küme, bireylerin doğal sayıları öğrenmelerine ve doğal sayılar arasındaki ilişkileri
kavramalarında bir araç olarak kullanılmalıdır. Yakın çevredeki araç-gereçler, eşyalar
ve şekiller bir araya getirilerek kümeler oluşturulmalı, küme kavramı kazandırılmaya
çalışılmalıdır. Kümelerdeki eleman sayısı kavramı varlıkların bire bir eşlemesi yoluyla
kazandırılmalıdır. Kümeler arasındaki ilişki ve işlemler dört işlemin anlamının
kazandırılmasında, problem çözme yeteneğinin geliştirilmesinde önemli bir yer tutar.
8. Dört işlem becerilerinin kavratılmasında kümelerden ve kümelerle yapılan işlemlerden
yararlanılmalıdır. Nesneler çalışmaların hareket noktası olmalıdır. Nesnelerin bir araya
gelmesi, bir arada bulunan nesnelerden bazılarının ayrılması, bölünmesi gibi
çalışmalar yaptırılmalı ve bunlardan işlem kavramlarının kazandırılmasında
yararlanılmalıdır. Bireylere her işlemin sonunda yaptığı işlemin doğruluğunu kontrol
etme alışkanlığı kazandırmak amacıyla etkili pekiştireçler verilmelidir.
9. Matematik modülünde dört işlem öğretimi yapılırken öncelikle basamaklandırılmış
yöntem kullanılmalıdır.
10. Dört işlem becerisi kazandırılırken işlemlerle ilgili sözcüklerin anlamları
öğretilmelidir. Örneğin; çıkarma işlemine başlamadan önce “eksildi, çıktı, eksi, kaldı”
gibi sözcüklerin anlamları öğretilmelidir.
11. Öğretim esnasında toplama işlemi öğretilirken önce nesnelerle öğretim uygulaması
yaptırılmalıdır. Örneğin; 1–9 arasındaki nesneler yan yana getirilerek toplama işlemi
anlatılmalıdır. Nesnelerle toplamı işlemini birey başarılı olarak gerçekleştirirse
rakamsal olarak eldesiz biçimde bir basamaklı doğal sayıların toplaması
yaptırılmalıdır. Bir basamaklı doğal sayılarla eldesiz toplama uygulamasından sonra
iki basamaklı doğal sayılarla eldesiz toplama yaptırılmalı ve ardından eldeli toplama
işlemi uygulaması yaptırılmalıdır. Tüm bu uygulamalardan sonra işlem yapılan
basamak sayısı artırılarak öğretimde ilerleme yoluna gidilmelidir.
12. Çıkarma işlemi öğretilirken önce nesnelerle öğretim uygulamasına başlamak gerekir.
Örneğin; 1–9 arasındaki nesnelerden nesne eksiltilerek çıkarma işlemi anlatılmalıdır.
Çıkarma işlemine bir nesne grubu içerisinden belirli sayıdaki nesnelerin çıkarılması ile
başlanmalıdır. Çıkarma işlemi yaptırılırken “Geriye kaç kaldı.” şeklinde ifadeler
kullanılmalıdır. Çıkarma işlemleri yan yana ve alt alta şekilde yaptırılmalı, sonra “ Ne
kadar fazla ?, Aradaki fark nedir ? “ gibi uygulamalar yaptırılmalıdır.
13. Toplama ve çıkarma işlemi öğretildikten sonra toplama ve çıkarma işlemlerini içeren
problemler çözdürülmelidir.
14. Çarpma ve bölme işleminden önce sırayla ikişer, üçer, dörder, beşer, altışar, yedişer,
sekizer ve dokuzar ritmik sayma çalışması yaptırılmalıdır.
15. Çarpma işlemi yaptırılırken çarpmada değişme özelliği üzerinde durulmalıdır. Bir
sayının sıfırla çarpılmasının sıfır, birle çarpılmasının çarpılan sayıya eşit olduğu
kavratılmaya çalışılmalıdır. Ayrıca çarpım tablosunu mekanik olarak ezberlenmesi
yerine kalıcı bir şekilde kavranmasına önem verilmelidir.
16. Bölme işlemi yaptırılırken çarpmayla arasındaki ilişki sezdirilmeye çalışılmalıdır.
Bölmenin, çarpmanın tersi bir işlem olduğu kavratılmalıdır.
17. İşlemlerde ilk beceriler kazandırılırken temel toplama işlemleri gereği gibi
kavratılmadan çıkarmaya, temel çarpma işlemleri kavratılmadan bölmeye
geçilmemelidir. Dört işlemi kullanarak problem çözme becerilerini geliştirirken
problemlerin günlük yaşantıdan olmasına ve problemin çözümü için kullanılacak
işlemlerin daha önceden kavratılmış olmasına dikkat edilmelidir. Bireylerin kendi
kendilerine problem çözmelerine fırsat tanınmalı, gerekli olmadıkça müdahale
edilmemelidir. Ancak bireyler herhangi bir zorlukla karşılaştıklarında yardımcı
olunmalıdır. Problemlerin bireyin seviyesine uygun olmasına ve basitten karmaşığa
doğru bir aşama göstermesine dikkat edilmelidir.
18. Ölçülerin öğretimine önce parmak, karış, ayak ve adım gibi doğal ölçüler kullanılarak
başlanmalıdır. Daha sonra günlük yaşamda karşılaştıkları standart ölçü birimlerine
geçilmelidir. Standart ölçü birimleri tanıtılırken bireylerin ölçme araçlarını
kullanmalarına ve mümkün olanları yapmalarına fırsat verilmelidir.
19. Zaman tüm insanlar için önemli bir ölçüm aracıdır. Saat öğretiminde öncelikli olarak
tam saatler kazandırılmaya çalışılmalıdır. Birçok şekil ve yapıda saat çeşitleri
bulunmaktadır. Birey hangi saat çeşitleriyle zamanı öğrenebiliyorsa öğretim bu saat
çeşitleriyle (normal saat, dijital saat) uygulanmalıdır. Birey tam saat kavramını
öğrendikten sonra yarım ve çeyrek saat kavramı öğretilebilir. Öğretim uygulamaları
için saat maketi yapılabilir. Bireyin saat edinimi sağlanabilir.
20. Para, matematiksel anlamda önemli bir kavram olduğu gibi toplumsal yaşamda da
önemli bir kavramdır. Para kavramı toplumsal yaşamla ilişkilendirilerek
öğretilmelidir. Para anlatılırken paraların sayısal olarak değişimleri de anlatılmalıdır.
Örneğin; iki tane 50 kuruşun 1 Türk Lirası ettiği ve 1 Türk Lirasının kâğıt ve madenî
para türünün olduğu örneklerle anlatılmalıdır. Öğretimde öğretim yapılan ortam
koşulları uygun ise gerçek paralarla uygulama yaptırılması doğru olacaktır. Örneğin;
paranın sayısal niteliği, toplumsal yaşam modülü ile ilişkilendirilerek alışveriş
esnasında, otobüs kullanımında vb. ortamlarda kazandırılabilir. Para üstü alma, alınan
hizmetin ücretini ödeme şeklinde olabilir. Bu mümkün değilse para resimleri
gösterilerek öğretim yapılmalıdır.
21. Bireyin evi, okulu, sınıfı, oturduğu semt vb. yakın çevresini oluşturmaktadır.
Bireylerin yakın çevresinde kullandıkları geometrik cisimlere benzeyen varlıklar,
eğitim ortamına getirilmelidir. Bu cisimlere dokunmaları, hareket ettirmeleri ve
gözlemlerini anlatmaları için bireye fırsat verilmelidir. Bireylerin inceledikleri bu
cisimlere çevrelerinden örnekler gösterilmelidir.
22. “Matematik” modülü içerisinde yer alan kazanımları gerçekleştirmeye yönelik
öğrenme öğretme sürecinde teknolojiden yararlanılabilir. Hesap makinesi, çeşitli
bilgisayar programları, görüntülü kaset ve bireyin bireysel özelliklerine göre çeşitli
eğitim araç ve gereçleri kullanılabilir.

MODÜLÜN İÇERİĞİ
A. NESNELER ARASINDAKİ İLİŞKİLER
1. Az ve Çok
2. Büyük ve Küçük
3. Uzun ve Kısa
4. Kalın ve İnce
5. İçinde ve Dışında
6. Üzerinde ve Altında
7. Uzak ve Yakın
8. Önünde ve Arkasında
9. Sağında, Solunda ve Arasında
10. Boş ve Dolu
11. Yüksekte ve Alçakta
12. Ağır ve Hafif
B. RİTMİK SAYMALAR
1. Birer Ritmik Sayma
2. Beşer Ritmik Sayma
3. Onar Ritmik Sayma
4. İkişer Ritmik Sayma
5. Üçer Ritmik Sayma
6. Dörder Ritmik Sayma
C. DOĞAL SAYILAR
1. 1–9 Arasındaki Doğal Sayılar
2. Rakam Yazma
3. “0” Doğal Sayısı
4. İki Basamaklı Doğal Sayılar
5. Üç Basamaklı Doğal Sayılar
6. Dört Basamaklı Doğal Sayılar
7. Beş, Altı ve Daha Fazla Basamaklı Sayılar
8. Sayı Doğrusu
9. Doğal Sayılar Arasındaki Büyüklük ve Küçüklük İlişkisi
10. Tek ve Çift Doğal Sayılar
11. Sıra Bildiren Doğal Sayılar
12. Romen rakamları
Ç. TOPLAMA İŞLEMİ
1. Doğal Sayılarla Eldesiz Toplama İşlemi
2. Doğal Sayılarla Eldeli Toplama İşlemi
3. Toplama İşlemini Kullanarak Problem Çözme
D. ÇIKARMA İŞLEMİ
1. Doğal Sayılarla Onluk Bozmayı Gerektirmeyen Çıkarma İşlemi
2. Doğal Sayılarla Onluk Bozmayı Gerektiren Çıkarma İşlemi
3. Çıkarma İşlemini Kullanarak Problem Çözme
E. ÇARPIM TABLOSU
F. ÇARPMA İŞLEMİ
1. Doğal Sayılarla Eldesiz Çarpma İşlemi
2. Doğal Sayılarla Eldeli Çarpma İşlemi
3. Çarpma İşlemini Kullanarak Problem Çözme
G. BÖLME İŞLEMİ
1. Doğal Sayılarla Kalansız Bölme İşlemi
2. Doğal Sayılarla Kalanlı Bölme İşlemi
3. Hesap Makinesi Kullanma
4. Bölme İşlemini Kullanarak Problem Çözme
5. Dört İşlemi Kullanarak Problem Çözme
Ğ. KÜMELER
1. Küme ve Özellikleri
2. Kümeler Arasındaki İlişkiler
3. Kümeler Arasındaki Denklik İlişkisi
4. Kümeler Arasındaki Eşitlik İlişkisi
H. ÖLÇÜLER
1. Doğal Ölçüler
2. Kütle Ölçüleri
3. Zaman Ölçüleri
4. Değer Ölçüleri
I. GEOMETRİK ŞEKİLLER
1. Kare
2. Dikdörtgen
3. Üçgen
4. Daire
İ. ÖRÜNTÜ OLUŞTURMA